MEEM'64, Evolutie, Ideeën, Taal en Creativiteit

Gerard van de Schootbrugge (alias Gerard Espunt)

0267


Praatje van 8 januari 2022



Terug naar de orale fase


 "Get Back" in coronatijd 

We hebben tijdens de kerstdagen in kleine kring een nieuwe film over de Beatles bekeken. Een grote gebeurtenis waaraan ik voor dit verhaal slechts een weinig opvallend element heb ontleend: de kauwgom. Alvorens daar nader op in te gaan toch een enkele opmerking over de film.

“Get Back” is een productie van de tamelijk geniale regisseur Peter Jackson. Jackson verfilmde onder meer “The Lord of the Rings” van Tolkien en werd een expert op het gebied van het restaureren (inclusief inkleuren) van de oude films. Ook de beeldregistratie van de productie van de laatste Beatle-LP “Let it be” (circa 60 uur filmmateriaal) in januari 1969 werd door Jackson omgetoverd tot een film van topkwaliteit.

Het project liep al jaren. In het begin van de coronaperiode kwam de aankondiging dat er een nieuwe film over de Beatles in aantocht was, die spoedig in de bioscoop zou komen. Mijn bewondering voor de groep kennende meenden mijn dochters dat dit een passend cadeau zou zijn voor mijn 75-ste verjaardag in 2020. Ik was het daar hartsgrondig mee eens. Helaas werd de première voortdurend uitgesteld en uiteindelijk geheel afgeblazen. Corona. Geen Beatles op het grote doek op vol Hi-Fi-volume. Balen. Maar het alternatief was gegeven de omstandigheden acceptabel. Zeker in deze tijd moet je je niet onnodig opwinden. Dat ondermijnt de afweer.

Ik maakte kennis met de Beatles tijdens een eindexamenfeestje in de zomer van 1963. Op een zeker moment zette iemand de muziek flink wat harder en ving ik geluiden op die mij aangenaam verrasten. Ik vroeg aan een deinend klasgenootje van wie die muziek was. “From me to you,” zei ze. “Van de Beatles”. Dat was het begin van wat niet meer zou stoppen.

Terug naar de gecancelde film van Peter Jackson. De plannen waren omgegooid. Het zou een driedelige miniserie op Disney+ van ruim zeven uur worden. En dat is ook wat waard. Zeven uur Beatles, alle vier, met als bijvangst zeven uur Yoko Ono (Lennon), wat minder aanwezig fotografe Linda Eastman (McCartney) en een groeiende groep oranje Maharashi-aanhangers (Harrison) die stil in een hoekje van de studio zaten te mediteren. Een proefabonnement voor een maand (9 euro) en genieten maar. Van werk in uitvoering, het taaie scheppingswerk, de eindeloze discussies, de ontembare lol van het samen muziek maken, en de kauwgom van John Lennon.


John Lennon aan de kauwgom


Alles wat John zong gebeurde kauwend. Hij werd er niet door gehinderd, sterker nog, hij kon er waarschijnlijk niet zonder. Ik zag de jonge, gekuifde rocker uit de jaren vijftig voor me, uitdagend, nonchalant, overal schijt aan. Dave Grohl, zanger van de Foo Fighters, zei ooit iets dat misschien ook voor John Lennon gold: "It’s just to keep my throat and mouth lubricated — so when I scream balls, I don’t choke and vomit."


Bubblegum is a lightweight, catchy pop music that was a significant commercial force in the late '60s and early '70s. Bubblegum was targeted at a preteen audience whose older siblings had been raised in Rock N' Roll. It was simple, melodic, and light as feather neither the lyrics or the music had much substance. Bubblegum was a manufactured music, created by record producers that often hired session musicians to play and sings the songs. Frequently, the session musicians were given a fake band name to give the illusion that they were a real group. Apart from acts like The Partridge Family and Tommy Roe, most bubblegum groups were one-hit wonders. Appropriately, the genre also had a short life span, lasting roughly five years. As those preteen bubblegum fans grew up, they left the music behind. However, the genre had a surprisingly long legacy, as musicians that grew up with bubblegum created songs that reflected the sunny, catchy simplicity of the music. (Bubble Gum Wiki)



Freud en de jeugd

In mijn jeugd was kauwgom iets voor de jeugd. Eenmaal de jaren des onderscheids bereikt hebbend, was kauwgom taboe. Kinderspul. Ik heb mijn ouders in ieder geval nooit op kauwgomkauwen kunnen betrappen. Dat hoorde niet. Zeer ordinair. Net als tatoeages. Opmerkelijk genoeg was er ook bij de oude Maya’s en Azteken, vroege kauwgomgebruikers, al een taboe op openbaar gekauw. Publiek kauwende vrouwen werden als publieke vrouwen beschouwd en mannen die kauwend rondliepen waren verwijfd wat in die tijd geen aanbeveling was.

Het is niet helemaal duidelijk waar dit maatschappelijke oordeel van het kauwgomgebruik vandaan komt. Omdat ik vermoedde dat Freud hier wel eens over nagedacht kon hebben, heb ik wat gesnuffeld in de psychoanalysewinkel. En dat leverde toch wel een aanwijzing op. Kauwgom was in de tijd van Freud nog geen volksvermaak, maar kauwen, sabbelen, zuigen, bijten zijn volgens Freud typisch kernzaken uit de eerste ontwikkelingsfase van het kind: de orale fase waarin de wereld vooral via de mond wordt verkend. Als alles goed gaat leidt de natuur het kind na een maand of 15 naar de anale fase. Maar in de eerste fase kan het al ontsporen en blijft de kortsluiting tussen mond en geluk ervaren bestaan.  Als een kind deze fase niet op een natuurlijke wijze laat overgaan in een volgende fase (volgens Freud de anale) zal het blijven zoeken naar de vroegste geluksbelevingen en die niet meer vinden. Het gevolg is  volgens Freud een neiging tot pessimisme, achterdocht en sarcasme. Hij zal op gevoelens van angst of spanningen reageren door bijvoorbeeld op de uiteinden van pennen te kauwen of overmatig kauwgom te eten. Infantiele afwijkingen. Het zou kunnen zijn dat we het kauwen op kauwgom instinctief ook zo ervaren: een niet goed afgesloten orale fase. Ter geruststelling van de ontelbare kauwers: Freud is al lang niet meer het onfeilbare orakel. 

Kauwgum wordt dus geassocieerd met de nog niet volwassene. Maar aangezien we in een tijd leven waarin niemand zich nog als volwassene durft te presenteren, kunnen we nu tot op hoge leeftijd blijven kauwen. Sterker nog, niet langer kauwen wordt dan een statement dat ernstige gevolgen kan hebben. We zien het ook bij lichaamsversiering en in de mode. “Voor altijd jong.” Een faustiaans complot heeft de kauwgom gered van de ondergang door vergrijzing. Bedenkelijk is wel de onbedwingbare neiging om ook op gevorderde leeftijd op toverballen te sabbelen en deze regelmatig even uit de mond te nemen om de kleurwisselingen te kunnen volgen.

Freud zelf rookte zich dood aan sigaren en gebruikte cocaïne nadat hij kennis had gemaakt met het kauwen van cocablad bij de Zuid-Amerikaanse indianen.


Kauwgomhistorie van het Hilversumse voetballeven

Ik heb al eerder wat over kauwgom geschreven. Zie hier. In de zijlijn. Toen ging het over Doris Day die als plaatje bij de klapkauwgom mijn wereld binnenzweefde. Nu dan maar eens over de kauwgom zelf. Kauwgom op de plek die het goedje verdient: in het centrum van de aandacht. Want kauwgom is een belangrijk fenomeen. Misschien wel belangrijker dan de Beatles hoewel het me pijn doet dit hier te noteren. Doris Day verscheen ergens in die vlijtige jaren vijftig aan mij voor het houten keetje waar in de rust van een thuiswedstrijd van onze familievoetbalvereniging EMM enkele simpele versnaperingen te koop waren. Achter de balie van het krakkemikkige keetje zaten de beide elftallen op dat moment bij te komen van drie kwartier ploegen door een knollenveld. En het kon niet anders of daar werd op ruime schaal verse kauwgom uitgedeeld. Zonder kauwgom geen voetbal, zo simpel lagen de zaken in die tijd.

Een in dit verband aardig detail is de ceremonie die zich in diezelfde tijd tweewekelijks in het iets verderop gelegen Sportpark (met de beroemde tribune van Dudok) afspeelde. Daar speelde onze Hilversumse trots ’t Gooi, geel-zwart, zijn thuiswedstrijden tegen de groten der aarde: DWS, Blauw-Wit, de Volewijckers, EDO niet te vergeten. Op de eerste rij, op het hoekje, direct naast het pad waarlangs de spelers het veld betraden, zat Loek die geboren was met het syndroom van Down. Hij droeg om zijn nek een stuk karton aan een touw waarop stond: vrijkaartje+datum. Hij begon trouw op maandag aan de vervaardiging van een nieuwe vrijkaart. Een dagbesteding waar hij niet meer zonder kon.

Loek sloot steevast aan achter de rij spelers die het veld betraden. Eenmaal op het veld stelden de elftallen zich in een rij op. Onze Loek met zijn vrijkaart stond dan glunderend midden tussen beide teams in, naast de arbiter, en gaf alle spelers vervolgens een hand en een kauwgommetje en keerde voldaan en onder groot gejuich terug naar zijn ereplaats. En dan zat niet alleen de kauwgom maar ook de stemming er gelijk goed in.

Maar pas op, het ging bij Loek om de details. Alvorens de scheidsrechter floot voor het begin van de wedstrijd stak hij zijn hand op en wees naar Loek. Pas als die het signaal met een opgestoken hand had bevestigd kon er worden afgetrapt. Het gebeurde wel eens dat een onervaren scheidsrechter deze laatste handeling in het Hilversumse openingsceremonieel miste, hoewel het toch echt een onderdeel van de nationale scheidsrechtersopleiding was. Dan stond Loek op en liep hoofdschuddend en bijna dreigend over de middellijn naar de middenstip, terwijl de wedstrijd al begonnen was. Niet volgens de regels van Loek dus. De aanvoerder van ’t Gooi moest de nerveuze arbiter dan even bijpraten waarna er, geheel volgens de lokale regels van Loek, opnieuw werd afgetrapt. En dan zat de stemming er al gelijk helemaal goed in, ook al omdat de tegenstander mentaal een flinke knauw had gekregen. Het was nu immers ook voor de bezoekers duidelijk dat zij het tegen twaalf man moesten opnemen.


Kauwknauw voor Jaap Stam

Kauwgom en voetbal, de echte liefhebber kan van beide niet genoeg krijgen. Hoewel? Liefhebbers kunnen soms ook heel chagrijnig worden als het even niet lukt. Zoals bij de wedstrijd Ajax – Feyenoord op 27 oktober 2019. De bezoekers werden met 4 – 0 afgedroogd. Chagrijn in Rotterdam. En natuurlijk kreeg coach Jaap Stam de schuld. Jaap zocht tijdens en ook na de wedstrijd op duidelijk zichtbare wijze troost en ontspanning bij de kauwgom, maar daar waren de fans niet erg van gecharmeerd. Hier enkele kenmerkende twitterberichten waarin spelniveau, coach en kauwgom op speelse wijze worden gelinkt.

@AGirlIsBritney1: Hoeveel kauwgom zou die Jaap Stam verkauwen? (vindt het geen ponum, op zijn Amsterdams gezegd) — @GrasYvonne: Jaap stam gooi je kauwgom weg en doe wat aan de selectie... wat slecht, wat triest!! Waar is het Feyenoord dat altijd Strijd, een plan heeft en voetbalt. — @A_ngelaaatje: Zit helemaal geen smaak meer aan de kauwgom van Stam#ajafey — @PeterBaasz:  Als Stam niet zo fokking irritant op z’n kauwgom zou kauwen, zou ik medelijden met hem hebben. Want je zult maar trainer van dit brandhout zijn. — @StanVanEck: Zoals Jaap Stam op zijn kauwgom kauwt zo speelde Feijenoord.

En zo ging het nog even door. In 2019 kreeg de maatschappelijke status van het kauwen van kauwgom duidelijk een lelijke knauw. Een kauwknauw. En dan nog wel door een boom van een kerel met de achternaam Stam. Kauwgom komt nota bene van de stam. Overigens kan het nog erger. Alex Ferguson, de beroemde coach van Manchester United, heeft van 1986 tot 2013 ononderbroken kauwgom gekauwd.


Mark (S)tuiterts Pepparade

In het zelfde jaar 2019 kwam er gelukkig ook positief nieuws. Oud-schaatser Mark Tuitert lanceerde een nieuwe oppeppende superkauwgom, First Energy Gum, die volgens hem gretig aftrek vond bij de voetballers van het Nederlands elftal en tal van andere topsporters. Wordt Oranje Europees voetbalkampioen mede dankzij cafeïne-kauwgom uit Holten? Laat ik het maar zo zeggen: zonder kauwgom gaat het zeker niet lukken. Mark Stuitert legt uit hoe het werkt:

“Dat cafeïne goed is voor je prestaties zijn sportwetenschappers het algemeen over eens. Alleen zit er in energy drink suiker en koolzuur: dat wil je niet hebben als je een sportprestatie moet leveren. Bovendien is de opnametijd drie kwartier tot een uur. De beste manier om cafeïne op te nemen is via slijmvlies in je mond. Dat doe je dus door kauwgom te kauwen. Het kauwen alleen helpt ook al. Erik Schrerder, hoogleraar neurowetenschappen, vertelde me dat je hersenactiviteit al beter wordt als je tien minuten kauwt. Dus het kauwen is ook een warming-up voor je geest om scherp te zijn. De cafeïne versterkt dat nog een keer. Die combinatie zorgt ervoor dat het zo effectief is. Daardoor sta je helemaal aan als je wedstrijd begint. Dat geldt overigens niet alleen voor sport, maar ook voor studeren, autorijden of werk.”


Jan van der Borden waarschuwt tevergeefs

Is kauwgom dan inderdaad dat wondermiddel waar de sporter niet zonder kan? Oud-KNO-arts Jan van der Borden, KNO-arts in ruste, kwam in zijn column van 11 maart 2021 met een waarschuwing die we niet mogen negeren:

“Vorige week zondag zag ik het weer: verdedigers en aanvallers tijdens PSV-AJAX die staan te wachten op de indraaiende corner. Geconcentreerd, met ritmisch pulserende kaken vanwege kauwgom in de mond. Het deed mij weer denken aan dat moment dat ik als KNO-arts begon en Ajax op weg was naar het grootste succes van de laatste 30 jaar: 1994. Zag ik het goed, onder de perfectionist Louis van Gaal, spelers met kauwgom in de mond?

Ja, wat doe je dan als Ajax-supporter? Je schrijft een brief aan Van Gaal om hem te wijzen op het gevaar van kauwgom kauwen tijdens een voetbalwedstrijd. Hoe kauwgom tijdens een kopduel zo maar in de luchtpijp kan komen. Het staat bij preventie van corpora aliena (vreemde lichamen) in hetzelfde rijtje als: niet tijdens zwemmen iets in de mond hebben, wees voorzichtig met kleine batterijtjes in handen van kinderen, geen lolly in de mond tijdens het lopen en geen pinda’s aan kinderen geven vóór ze met hun rechterarm over het hoofd hun linker oorschelp kunnen vastpakken…”

Wat dachten we daar van?


Hoe het kauwen begon

Maar ja, kauwen op een soort rubberen substantie doen we al heel lang. Blijkbaar voelen we ons er goed bij. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat het in ieder geval goed is voor de gezondheid van alles wat zich in de mondholte ophoudt. We weten dat de Maya’s en Azteken al kauwden. Om de honger te verdrijven, de adem fris te houden en het gebit te beschermen.

Men kauwde op een substantie die wordt aangetroffen in sommige boomsoorten van het geslacht Manilkara. Deze bomen komen voor in tropische en subtropische gebieden. De gom is verwant met latex, onze natuurrubber. De gom wordt ook op vergelijkbare wijze gewonnen: schuine inkepingen in de bast. De druppels worden opgevangen en vervolgens verwarmd om de kleverige stof de gewenste stroperigheid (dikte) te geven. De eerste Amerikaanse kolonisten leerden van de indianen kauwen op hars van sparren. Al veel eerder kauwden de Grieken op mastiek, de hars van de mastiekboom die op het Griekse eiland Chios groeit.

Hier valt een druppel gom uit een mastiekboom op het Griekse eiland Chios. Hier zien met een beetje fantasie ook Jaap Stam als coach van een ploeterend Feyenoord.


Aanvankelijk kwamen de grondstoffen voor Wrigley c.s. uit Mexico (sapodillaboom). Maar de vraag was zo groot en de winning zo weinig duurzaam dat voorspeld werd dat rond 1970 Mexico min of meer ontbost zou zijn. Deze ramp kon worden afgewend omdat de Amerikaanse producenten net op tijd overschakelden van natuurlijke naar goedkopere synthetische grondstoffen afkomstig uit de olie-industrie. Er zijn intussen allerlei gomsoorten die voor velerlei doeleinden op grote schaal worden toegepast bij de voedselproductie. En één daarvan dus voor de kauwgom. Dat wil zeggen: in het verleden. Vrijwel alle kauwgom wordt sinds 1960 gefabriceerd op basis van butadieen, een bijproduct van het kraken van aardolie en vooral in gebruik als basis voor synthetische rubber. En nu dus ook voor synthetische kauwgom. Maar er is nog steeds originele kauwgom te koop.


Wrigley verovert in 1945 Europa

Europa maakte tijdens WO 2 kennis met kauwgom. De Amerikaanse troepen, die zich in Engeland voorbereidden op de invasie, hadden plakken chewing gum in hun rantsoen. Dat dagrantsoen bestond uit: 1 zakje zout, 10 biscuitbroodjes, 1 pakketje geperst vlees, 2 blokjes vlees, 3 repen chocola waarvan 2 met vitamine, 2 pakjes kauwgom, 2 pakjes havermout, 1 pakje melkpoeder, 4 suikerklontjes en 24 fruitsnoepjes. De kauwgom was bedoeld als kalmeringsmiddel en diende als gezond alternatief voor roken en drinken. Of dat doel werd bereikt lijkt me de vraag.

De kauwgom werd gratis beschikbaar gesteld door William Wrigley jr., die in 1892 de "William Wrigley jr. Company" oprichtte en bij zijn overlijden in 1932 de rijkste man van de USA was. Hij moest zich tijdens de oorlog verontschuldigen naar zijn klanten omdat de hele productie naar het Amerikaanse leger ging. Het bedrijf, sinds 2008 onderdeel van het bedrijf Mars, produceert nog steeds één van de beroemdste kauwgommerken ter wereld. Het kwam in 1906 op de markt als "Wrigley's Spearmint Gum", en was binnen 4 jaar het de bestverkopende kauwgum in de U.S. Het heeft nog steeds het grootste marktaandeel voor kauwgum ter wereld! En het gaat om groot bier. Alleen al de fabriek in Plymouth, UK, produceert jaarlijks 1 miljard plakjes kauwgom! De doorsnee Amerikaan verstouwt er jaarlijks gemiddeld 300.




Hoewel Wrigley al sinds 1911 kauwgom produceerde in Groot-Britannië betekende WO 2 de doorbraak voor Europa. De bevrijders deelden gul uit. De volwassenen kregen sigaretten, de jeugd chocolade en kauwgom. Voor velen een geheel nieuwe lekkernij. Ze moesten wel leren dat je chocola kon opeten maar kauwgom niet. Kauwen en uitspugen. Kauwgom werd zo populair dat het uitgekauwde afval een groot probleem werd. Ik herinner me een bericht in een familieblad uit de jaren vijftig waarin werd verteld hoeveel ton kauwgum er na afloop van een voorstelling onder de armleuningen van bioscoopstoelen verwijderd moest worden. Overweldigende hoeveelheden. Popcorn bleek een slim alternatief. Rome liep op een zeker moment leeg op het verwijderen van kauwgomresten op de openbare weg. De schaduwzijde van een succesverhaal. Wereldwijd moet het reinigen jaarlijks in de miljarden lopen. Alleen in Singapore is de zaak onder controle.

Vóór, tijdens en na de II wereldoorlog, was het image van een Amerikaanse soldaat, kauwend op een strip Wrigley's Gum een bekend icoon in de Amerikaanse media. Toen de Amerikaanse GI's in Groot-Brittannië waren, werd hun kauwgum pas echt ontdekt. In de vijftiger jaren werd het daar dan ook geassocieerd met 'glamour en jeugd'.





Het laatste woord is aan Roald Dahl

Roald Dahl had het niet zo op kauwgomkauwers (chewers). De ergste was Violet Beauregarde, een van de vijf kinderen in  Willy Wonka's Chocolate Factory. Zij was een obsessieve kauwster. Roald Dahl schreef onderstaand gedicht over de kauwers.

 “Dear friends, we surely all agree
There’s almost nothing worse to see
Than some repulsive little bum
Who’s always chewing chewing gum.
(It’s very near as bad as those
Who sit around and pick the nose).
So please believe us when we say
That chewing gum will never pay;
This sticky habit’s bound to send
The chewer to a sticky end.
Did any of you ever know
A person called Miss Bigelow?
This dreadful woman saw no wrong
In chewing, chewing all day long.
She chewed while bathing in the tub,
She chewed while dancing at her club,
She chewed in church and on the bus;
It really was quite ludicrous!
And when she couldn’t find her gum,
She’d chew up the linoleum,
Or anything that happened near–
A pair of boots, the postman’s ear,
Or other people’s underclothes,
And once she chewed her boy friend’s nose.
She went on chewing till, at last,
Her chewing muscles grew so vast
That from her face her giant chin
Stuck out just like a violin.
For years and years she chewed away,
Consuming fifty packs a day,
Until one summer’s eve, alas,
A horrid business came to pass.
Miss Bigelow went late to bed,
For half an hour she lay and read,
Chewing and chewing all the while
Like some great clockwork crocodile.
At last, she put her gum away
Upon a special little tray,
And settled back and went to sleep–
(She managed this by counting sheep).
But now, how strange! Although she slept,
Those massive jaws of hers still kept
On chewing, chewing through the night,
Even with nothing there to bite.
They were, you see, in such a groove
They positively had to move.
And very grim it was to hear
In pitchy darkness, loud and clear,
This sleeping woman’s great big trap
Opening and shutting, snap–snap–snap!
Faster and faster, chop–chop–chop,
The noise went on, it wouldn’t stop.
Until at last her jaws decide
To pause and open extra wide,
And with the most tremendous chew
They bit the lady’s tongue in two.
Thereafter, just from chewing gum,
Miss Bigelow was always dumb,
And spent her life shut up in some
Disgusting sanatorium.
And that is why we’ll try so hard
To save Miss Violet Beauregard
From suffering an equal fate.
She’s still quite young. It’s not too late,
Provided she survives the cure.
We hope she does. We can’t be sure.”


Espunt, 8 januari 2022