In 2009 interviewde Appie Boonstra in Appelscha zijn tante Jantje
voor het blad Zoolstede van de Historische Vereniging Appelscha. Jantje was toen 91 jaar.
De familie Boonstra, bestaande uit Albert Boonstra, Lipkje van Seyen en de kinderen Jannie, Janke en Marten, verhuisde in 1926 van Lippenhuizen naar Appelscha. Ze ging wonen aan de Boerestreek in De Oude Hof.
]annie van der Schootbrugge-Boonstra:
'Mijn moeder, Lipkje, deed de zaak als m'n vader naar de boeren was. Hij was toen kroegbaas, veeverloskundige en castreur. Ik weet nog wel dat m'n moeder overdag koffie en thee verkocht, voor, ik geloof, vijftien cent per kopje. Aan de woning van De Oude Hof heb ik de herinnering dat er in de kelder in de winterperiode altijd een dikke laag water stond. 's Zomers werd de kelder ook gebruikt door de ijscoman die er zijn staven ijs, waar hij z'n consumptie-ijs mee koelde, in had staan. De ijscoman stond tussen De Oude Hof en Duinen-Zathe in.
Mijn vader had ook wel eens een leerling die het vak veeverloskundige wilde leren en die kwam dan ook bij ons inwonen. Eén van de leerlingen was een zoon van een boer uit Oude Willem. Ik geloof dat die boer Bakker heette. Toen de zoon ging trouwen hebben ze nog een tijd bij ons ingewoond.
Waar we geslapen hebben weet ik niet, want zoveel ruimte was er niet in de woning van De Oude Hof. Achter De Oude Hof hadden we een speeltuin. Niet zo'n grote, want de meeste mensen gingen naar DuinenZathe, de speeltuin daar was veel groter. Janke, mijn zus, heeft later jaren in de keuken van Duinen-Zathe gewerkt. Hard gewerkt kan ik wel zeggen.
Van de speeltuin weet ik nog dat er ook groepen geestelijk gehandicapten bij ons kwamen. Volgens mij kwamen ze uit Franeker. Vroeger noemden we die mensen "achterlijken"
of ook wel "gestoorden". Ja, dat klinkt niet zo leuk, maar het woord geestelijk gehandicapt werd toen
nog niet gebruikt door de gewone burgers. Onze speeltuin was lekker rustig voor hen en zo konden ze lekker schommelen, klimmen en "raar doen". Ze hadden dande grootste lol en maakten heel veel lawaai. Op een keer was één van die gestoorde vrouwen helemaal gek op de chauffeur. Die man heeft een zware dag gehad. Hij wist niet wat hij doen moest om die vrouw kwijt te raken. Wij als kinderen vonden dat geschreeuw en gegil van die mensen prachtig.
Bij De Oude Hof en de speeltuin van ons hadden we ook een fietsenbewaker. Als fietser en klant van De Oude Hof moest je dan een paar centen betalen en dan paste hij op je fiets. Deze man, hij heette Jelte, had op een dag zijn brood vergeten. En zoals mijn moeder was, vroeg ze hem bij ons te komen eten. Na die dag heeft hij nooit meer brood meegenomen.'
'We hebben drie of vier jaar in De Oude Hof gewoond. Het ging geloof ik niet zo goed met de combinatie van mijn vaders werk en De Oude Hof. We zijn verhuisd naar "de vaart". Naast de openbare lagere school stond een klein huisje en daarnaast weer een groter huis, een
boerderij. Daar woonde Van der Duin (nu bewoond door Lammert Smit, A.B.). Wij huurden daar de halve woning. Ik herinner mij het huis als tochtig, in de winter konden we het amper warm krijgen. De scheiding tussen de woning van de oude man, Van der Duin, en ons stelde niets voor, door de kieren kon je hem zien zitten.
Omdat wij vlak naast de school woonden ging ik, als mijn moeder de was ophing of in de tuin was, in de morgenpauze vaak stiekem van het schoolplein af (je mocht het plein niet verlaten). Ik ging dan snel de afwas voor haar doen. Of een ander klusje in huis waarmee ik haar kon helpen. Het huis naast de school was erg koud. Als het hard vroor stond het ijs op de onder het bed staande pispot. Op de dekens lag vaak ijs door het bevriezen van de uitgeademde lucht. Ik was nog jong, maar altijd als eerste van bed af. Maakte dan het kleine duvelkacheltje aan met een oude krant onderin, daarop een lichte turf en daar weer een dikke zwarte turf op. Dan wat petroleum erover en dan de fik erin. Als de rest dan uit bed kwam was het al aardig warm in de keuken.
Toen ik op de lagere school zat kon ik al mooi tekenen. Ik was al een aantal jaren van de lagere school af, toen er nóg een paar tekeningen van mij in de school hingen. Tekeningen van zwaluwen op de elektriciteitsdraden, die toen nog boven de grond aan palen hingen, en van een
olifant met een jong.
Natuurlijk was er nog geen aardgas en zoals ook de woningen werd de school verwarmd met turf en eierkolen. Die kolen lagen in het kolenhok (het hok staat er nog) en als je iets heel vervelends had uitgevreten dan moest je voor straf in het kolenhok zitten. Nou, dat was echt niet leuk hoor. Gelukkig heb ik er nooit ingezeten. Vroeger kreeg je al snel een tik of een klap van de meester
als je iets verkeerds deed. Dat kunnen de kinderen van nu zich niet voorstellen, maar ik heb eens een klap van de meester gehad omdat ik niet oplette.
Hier hebben we niet lang gewoond, we gingen naast de woning van Transportbedrijf Betten wonen. Aan de ander kant zat een timmerbedrijf, Veenstra geloof ik (later Hendrik Oosterloo, A.B.).
Het cachot weet ik mij ook nog te herinneren. Volgens mij zat er, behalve tijdens de feestdagen en kermissen, nooit iemand in.'
'Hoe lang we daar gewoond hebben weet ik niet meer, maar daarna zijn we naar de Drentseweg verhuisd. We huurden de woning van Jan van Buiten, de vader van Kobus, Hendrik en Roefke van Buiten. (Nu woont er een zoon van Kobus zijn tweede vrouw. Achter de woning stond een boerderij en daar woonde Kobus van Buiten. Mijn tante weet niet meer wie er voor de oorlog woonde, maar volgens Luwe Oosting was dat Hendrikus Tichelaar. A.B.)
Toen we verhuisden naar de Drentseweg was ik al van de lagere school af. Ik herinner mij nog de vriendinnen van de lagere schooltijd. Aukje Bakker, dochter van een "grote boer" uit Oude Willem. Lamkje Vondeling, zuster van Anne en Lense Vondeling, die woonde aan de overkant
van de vaart. Meester Tiemstra was hoofdmeester van de lagere school en die had een dochter, ze heette Siemie. Zij was ook een vriendin van mij. Die Tiemstra had altijd hele vette kleren aan, vooral de broekzakken waren erg vet en daarom noemden we hem ook wel vetzak.
Dirkje Jongsma woonde bij het Bergje. In mijn lagere schooltijd hadden we juf Kerkhof of juf Ebbinga, ze kwam uit Lippenhuizen en gaf aan ons handwerken. Tussen de middag holde ik, maar ook m'n zus Janke en broer Marten, via de Smidslaan, wat toen nog een modderpad was, naar huis. Dan bleef je weer met een klomp of schoen in de modder steken, natte kousen natuurlijk. We moesten wel hollen, want we aten tussen de middag altijd warm en dan had je net genoeg tijd om weer op tijd op school te zijn. Vaak met steken in de zij van her hardlopen met een volle maag. Ja, het was met slecht weer altijd een geploeter om via de Smidslaan thuis te komen. Binnendoor soms over sloten heen. Aan één kant was toen alleen maar weiland en aan de andere kant stonden een paar huizen.
Wat gek dat ik mij geen smederij herinner aan het begin van de Smidslaan. Een tijd lang was ik heel vaak zondagsmiddags bij Henk Zwart thuis in All American. Dan zaten we te tekenen, te kleuren en te schilderen. Zijn vader kreeg ik bijna nooit te zien. Ik weet ook niet meer wat die man voor werk deed, maar volgens mij was het wel iets bijzonders. Jammer dat Henk is overleden, ik had hem toch nog graag eens gesproken, maar daar denk je dan weer aan als je zo’n interview hebt.
Henk liep mij altijd achterna. Hij liep mij wel wat te veel achterna en als ik hem dan vanuit huis aan zag komen, vroeg ik mijn moeder wel eens om te zeggen dar ik er niet was.
De naam Hendrik Morsje ken ik ook nog, wat was ook al weer zijn echte naam? (Hendrik de Vries, A.B.) In mijn herinnering was die Hendrik nogal eens aan het vechten, vooral als het Kermis in Appelscha was. Ik weet nog dat hij tijdens een kermis eens grote ruzie heeft gehad met Rooie Arie (Arie de Boer, A.B.) en daar kwamen ook messen aan te pas.
Toen wij aan de vaart naast Betten woonden had je ook de kroeg van Bruinsma. Die had een zoon die Koert heette. Koert was een klier, heel vaak liep hij mij uit school achterna en trok hij mij aan de haren. Hij heeft mij ook eens een bloedneus geslagen. Ik herinner mij ook een winkeltje van Oldersma, die klompen te koop had.
Sommige jaren ging ik in de herfst eikels zoeken. Daar kreeg je dan geld voor. Dit was dan voor de bosbouw zeiden ze, maar ik denk dat de varkens de eikels kregen. Omdat ik thuis altijd als eerste van bed was, ging ik vaak al heel vroeg op pad met jutezakken om eikels te zoeken. Volgens mij kreeg je voor een volle jutezak wel een rijksdaalder en dat was veel geld in die tijd.
Aan de overkant van ons huis aan de Drentseweg (tussen de achterweg, nu Oosterse Es, en de Drentseweg) had je veel land met knollen. Witte knollen met een paarsachtige bovenkant bij het loof. Die waren lekker. Een enkele keer zie je ze nog wel eens op de markt liggen.
In Appelscha was, toen ik jong was, een apotheek waar ze schoenen verkochten (Dit was de drogisterij en schoenhandel van familie Hoogeveen. Nu is Woningstoffering en Zonwering Dillingh hier gevestigd, Vaart Zuidzijde 76. Red.).'
Zoon Gerard, die bij een deel van het interview aanwezig was, vroeg aan z'n moeder: 'Ma vertel eens hoe jullie vroeger Sinterklaas vierden.' 'Dat vierden we niet', zei zijn moeder, mijn tante, 'we wisten nauwelijks dat we jarig waren. Ik herinner me wel een keer dat m’n moeder mooie appels aan de deur had gekocht en die wilde ze met Sinterklaas te voorschijn halen. Niemand mocht het weten, Marten, Janke en natuurlijk ook mijn vader niet, maar we moesten wel iedere week naar boven op zolder om te kijken of de appels nog goed waren. Dan draaiden we ze ook om. Maar we hebben geen Sinterklaas gevierd. Mijn vader wilde daar niets van weten, hij vond dat niet nodig, evenmin als het vieren van verjaardagen en kerstdagen. Je begrijpt wel. Mijn moeder had niet veel, zeg maar niets, te vertellen. Hoe het met die appels is afgelopen weet ik niet meer.'
Jannie van der Schootbrugge-Boonstra vervolgt: 'In het Compagnonshotel heb ik al heel jong leren dansen omdat ik vriendin was met het meisje, de dochter van de uitbater. Dat was leuk. Want er kwamen ook mensen met de tram, die door Appelscha reed, naar het Compagnonshotel. En dan mocht mijn vriendinnetje voor die mensen een beetje op de piano spelen. Dat was altijd heel gezellig. Als ik mij goed herinner heette mijn vriendinnetje De Vries van achternaam. Vanuit het Compagnonshotel is de familie toen verhuisd naar de Prins Hendrikkade in Amsterdam. Ik heb ze daar later eens opgezocht.
Vanaf de lagere school ben ik naar Van der Zee in Gorredijk gegaan. Daar heb ik misschien twee jaar gewerkt, toen moest ik van mijn vader naar Apeldoorn. Dat moest van hem, want hij vond het nodig dat ik daar de opleiding voor leerling-verpleegster zou doen. Ik had daar helemaal geen zin in, maar mijn vader kende daar een verpleegster. Die had eerst in Appelscha in het sanatorium gewerkt en was een hele goede vriendin van een vrouwelijke dokter. Mijn vader kwam regelmatig in het sanatorium, want met sommige doctoren had hij goede contacten.
Die verpleegster en de vrouwelijke dokter hadden samen een groot huis laten bouwen aan de Jachtlaan in Apeldoorn. Daar moest ik toen heen van mijn vader, daar zou ik een goede opleiding krijgen. Veel later vermoedde ik dat ze lesbisch waren, maar toen in die tijd, omstreeks 1934, wist ik daar natuurlijk niets van. Maar het klikte blijkbaar toch niet zo goed tussen beide dames, want toen ik daar werkte en leerde heeft één van de twee zelfmoord gepleegd. Welke van de twee weet ik niet meer. Het was voor mij een schok, want ik vond haar in de tuin voor het huis en heb direct de buren gewaarschuwd.
Na dit drama wilde ik daar vandaan. Het gespaarde geld, zestig gulden (ruim 27 euro), waar ik trots op was, heb ik van de bank gehaald en daarna ben ik naar mijn ouderlijk huis in Appelscha aan de Drentseweg gegaan. Mijn vader zei dat ik nog wel opgeroepen zou worden als getuige, maar ik heb er nooit meer iets van gehoord. Heel vreemd.
Een paar weken later werd ik door mijn vader naar Hilversum gestuurd. Daar woonde mijn tante Sjoukje, de oudste zus van mijn vader, die was getrouwd met een aannemer: Jaap de Boer uit Lippenhuizen. Die ome Jaap had een paar huizen in Bussum gebouwd, maar hij kon ze niet allemaal kwijt en ging er bijna aan failliet. De jaren vóór de Tweede Wereldoorlog waren voor veel mensen slechte jaren. Hoe dat allemaal gegaan is met de verkoop van die huizen weet ik niet, maar op een bepaald moment had hij een hele grote villa in Hilversum gehuurd of gekocht. Daar hebben ze een pension van gemaakt. In dat pension heb ik gewerkt.
Met tante Sjoukje kon ik helemaal niet opschieten, wat een drama, maar ik heb er wel zes jaar gewerkt! Wat moest je anders? Je was allang blij dat je werk had. In die tijd leerde ik Jan van de Schootbrugge kennen, hij woonde in Hilversum en werd later mijn man. Gelukkig vond ik na al die jaren bij mijn oom en tante een ander werkhuis, toen was het al oorlog. Werken, vroeger heette dat dienen, bij een familie met een heel groot huis in Wassenaar. Daar woonde ik, net zoals bij mijn tante, bij in. De man van dat gezin is ambassadeur geworden in de Sovjet-Unie, dat was volgens mij nog in de oorlog (de familie Helb, gvds). In Wassenaar woonde ik dicht bij Jan uit Hilversum. Jan werkte toen in Den Haag.
De familie waar ik toen diende had, in tegenstelling tot de meeste Nederlanders, heel veel eten in huis. Dat voedsel lag boven op zolder, achter hekken. Allemaal balen rijst en veel blikken met hammen, ja en nog veel meer. Maar de hekken zaten op slot en de vrouw des huizes had de sleutel, dus konden wij als diensters (er was nog een meisje) er niet bij komen. Maar op een dag gebeurde er iets .... Het tweede meisje, ik was het eerste meisje, ja, we hadden ook nog een rangorde, had een dag vrij en ik dacht, oh jee, dat arme kind krijgt nu de hele dag niets te eten. Het was immers oorlog, je kon niet zo maar ergens eten halen. Ik moest natuurlijk zoals elke dag het eten voor de familie verzorgen en alles wat daar bij hoorde, voordat ze aan tafel konden. Stiekem sneed ik voor her tweede meisje een dik plak ham af, ze zou dat van mij krijgen als ze die avond weer terugkwam. De plak ham verstopte ik helemaal achterin de bestekbak, maar dat rijke rotwijf van het huis vond het! Ze had ongemerkt gezien wat ik had gedaan en was zo verschrikkelijk kwaad op mij, dat ik echt bang was dat ze me weg zou sturen en dat wilde ik beslist niet. Waar kon je weer aan het werk komen? In de oorlog en met de referenties dat ik ham had achtergehouden. Gelukkig kreeg ik geen ontslag.
Het dienstmeisje en ik kregen wel overal de schuld van. Onder het huis was een hele grote kelder waar ook de restjes van het eten bewaard werden. De zoon, een opgroeiende jongen, zat wel eens bij die restjes als hij trek had. Dat mocht niet van zijn ouders en daarom deed hij het stiekem. Maar zijn moeder, onze bazin, dacht dan weer dat wij, de dienstmeisjes, dat hadden gedaan en dan kregen we er weer van langs.
Regelmatig smokkelde ik in de oorlog eten naar buiten en verstopte het in het kolenhok dat opzij van het huis stond. Als Jan avonddienst had gehad, kwam hij met het trammetje van Den Haag naar Wassenaar en haalde dan met grote voorzichtigheid het eten uit het kolenhok. Ik heb heel wat eten naar het kolenhok gesleept. Voor Jan was het ook nog heel gevaarlijk, want het was daar spergebied in de oorlog.
Na de oorlog werd ik huisbewaarster van een advocatenkantoor in Wassenaar en moest voor de heren advocaten onder andere het ontbijt klaarmaken en serveren. Het grote huis schoonhouden de kachel stoken en alle klusjes doen die er te doen waren op huishoudelijk gebied, enz. Op een bepaald moment kon Jan voor zijn werk bij de politie terug naar zijn woonplaats Hilversum. Daar ging hij werken en dat wilden we ook heel graag. We woonden niet samen, oh nee, dat deed je niet in die tijd. Maar mijn werkgever(s) in het advocatenkantoor hadden bedacht dat wij dan maar op de bovenetage van dat grote huis moesten wonen en ze lieten al muren uitbreken om er een bovenwoning van te maken. Maar Jan en ik besloten bij zijn moeder in Hilversum te gaan inwonen. Ja, dat was wel een drama voor die mensen van het advocatenkantoor.
Nadat we getrouwd zijn hebben we nog een aantal jaren bij mijn schoonmoeder ingewoond. Onze eerste twee kinderen (Gerard en Lilian) zijn daar geboren. Later, in de jaren vijftig en zestig, gingen we meestal naar Appelscha op vakantie. Marten haalde ons in het begin op uit Hilversum, want wij hadden toen nog geen auto en zij wel. Wij logeerden dan een week, later wel eens twee weken bij mijn ouders aan de Drentseweg.
Jij, Appie, stond dan vaak al 's morgens op tijd voor de deur. We zagen je dan wel aan komen lopen vanuit de Smidslaan de Drentseweg op en dan zeiden we, "jongens schiet op, Appie komt er al aan." Veel gingen we het bos in, naar de zandvlakte, waar we diepe kuilen groeven en daar een soort auto van maakten. De jongens klommen wel in de bomen. We gingen naar het zwembad en ook wel eens een keer naar het openluchttheater.
Vissen was ook een veel voorkomende bezigheid in die vakanties. Dat kon ook haast nier anders, want mijn vader zat, als het maar even kon, langs het water van de vaart of één van de wijken. Vissen was zijn grote hobby. Voer maakte hij van havermout, aardappelen en oud
brood en de dobbers maakte hij zelf, van pauwenveren.
Gerard had, toen hij wat ouder werd, wel eens een vriendinnetje in Appelscha en dan was hij met een meisje bij de tent. Het kon dan wel eens gebeuren dat hij niet thuis kwam te eten. Dan vloekte mijn vader er weer op los en verkondigde dat hij geen eten meer kreeg als hij thuiskwam. Maar mijn moeder zorgde er wel voor dat Gerard niets te kort kwam. Ze gooide het eten niet weg.' (slot interview)
N.B. Ik heb deze tekst niet aangepast. Niet alle historische details zijn volgens mij helemaal correct. Het vertrek uit Den Haag vond plaats in 1944, kort na het huwelijk op 12 juli 1944.
