Enkele ideeën op grond van huidige technischwetenschappelijke ontwikkelingen/inzichten die als basis kunnen dienen voor een TV-serie over het leven in de (niet al te verre) toekomst.
G.A.v.d.Schootbrugge, PR en Voorlichting TNO, Delft, 30/8/91
Terugblik. Wat er in tien jaar allemaal kan gebeuren.
Meer als waarschuwing dat het bij de snelheid en omvang waarmee wetenschap en techniek zich ontwikkelen in feite onmogelijk is om op een termijn van 10 jaar te voorspellen welke nieuwe hulpmiddelen ons dan 'ten dienste' zullen staan, volgt hieronder een ongeordende en willekeurige lijst van zaken en begrippen die tien jaar geleden, in ieder geval bij het grote publiek, nog niet of nauwelijks bekend waren. Sommige zijn echt nieuw, andere zijn op grote schaal ingeburgerd geraakt.
PC, magnetron, driewegkatalysator, substraatteelt, draagmoeder, klonen, chimeren, transgene dieren en planten, genetische screening, PCR (polymerase kettingreactie), niersteenvergruizer, fax, autotelefoon, antwoordapparaat, CD, CD-ROM, (interactieve) beeldplaat, camcorder, technisch keramiek, keramische supergeleiders, ULSI (Ultra large Scale Integration), submicrontechnologie.
STM (Scanning Tunneling Microscope), micromechanica, nanotechnologie, Buckyball, mestverwerking, TGV, PET-fles, CFK, ozonlaag, broeikaseffect, NiCd-batterij, Tsjernobyl, LCD, PLC (Programmable Logic Controller), extacy, expertsystems, parallelle processing, neurale netwerken, LAN, laserprinter, tekstverwerking, bestandsbeheer, spreadsheets, synthesizer, spraakchip, OCR (Optical Character Reading), anti-geluid, flexibele fabricage cel, vertaalcomputer, walkman, mountain bike, kwartshorloge, DTP, starwars, vezelversterkte kunststoffen in gebruiksvoorwerpen, surfplank, credit card, lease auto, barcode, keramische kookplaat, foodprocessor, elektronische beveiliging, MCA (monoclonale antilichamen), computermuis, melktank, legbatterij, bèta-blokkers, gentherapie, fractals, chaos, videorecorder, videotheek, containervervoer, voedersilo, mestoverschot, DNA-probe, kant-en-klaar-maaltijd, kruisraket, lasergestuurde bom, fish-farming, alkoholvrij bier, glasvezelcommunicatie, satelliet-TV en schotel, remote sensing, geluidarm asfalt, anti-blokkeer systeem, CCD-camera, volautomatische fotocamera, digitale audiotechniek, waterstraalsnijden, SMD (Surface Mounted Device), laserbewerking, laserprinter, energiezuinige lamp (LED), hoogrendementketel, markeerpen, viltstift, digitale telefooncentrale, modem, elektronisch geld. Afstandsbediening, geldautomaat, glasbak, afvalscheiding, zonnecollector, loodvrije benzine, digitale fotografie, spaakloze wielen, snelle ontwikkelcentrales, ligboxen, elektronische mail boxen, warmte-kracht-koppeling, remote sensing, reageerbuisbaby, fly by wire.
Er 'verdwenen' ook een aantal vertrouwde zaken zoals de typemachine, de platenspeler, de telex, CFK's, de kaartenbakde de loodzetter, de vuilnisbak, de rekenlineaal, het loonzakje, de Friese doorloper.
Nieuwe ontwikkelingen in de komende 10 jaar?
Hierna volgt een opsomming van een aantal ontwikkelingen die op dit moment in een aanloopfase verkeren en die mogelijk het komende decennium zullen 'doorbreken' in het publieke bewustzijn. Sommige zullen ongetwijfeld sneller komen dan verwacht, andere zullen aanzienlijke, technische of sociale hindernissen ontmoeten of zullen door nog onvoorziene ontwikkelingen de pas worden afgesneden dan wel een vroegtijdige dood sterven. Verreweg de belangrijkste invloed mag voorlopig verwacht worden van de ontwikkelingen op het gebied van de informatica en de telecommunicatie (telematica).
De prijs/prestatieverhouding van computers en randapparatuur zal nog lange tijd voortdurend gunstiger worden. Een belangrijke randvoorwaarde voor een verdere integratie van deze technologie is een verbeterde mens-machine-relatie. Verder is van belang dat een te korte product-levenscyclus tot stagnatie kan leiden. De middelen gaan dan tekortschieten om te blijven investeren terwijl de gebruikers ook niet meer in staat en bereid zijn om zich voortdurend nieuwe bedieningskennis eigen te maken.
Van veel technisch-wetenschappelijke ontwikkelingen zullen we alleen de effecten merken. Ze zijn ofwel toegepast bij de productie ofwel ‘verstopt’ in producten. Dat geldt bijvoorbeeld voor de resultaten van de moderne biotechnologie en de elektronica. Ook veel nieuwe materialen zullen nauwelijks opvallen. De effecten van de nieuwe mogelijkheden zullen evenwel het bestaan van veel mensen ingrijpend veranderen. Dat geldt voor alles voor de microelektronica en de telematica. Maar ook de moderne biotechnologie begint nu duidelijk zijn stempel op allerlei ontwikkelingen te drukken.
Na een aanloopperiode van een jaar of tien beginnen de biotechbedrijven nu duidelijk met concrete commerciële producten te komen variërend van genetisch gemanipuleerde planten en dieren, nieuwe geneesmiddelen, nieuwe enzymen voor wasmiddelen, nieuwe testmethoden (DNA-fingerprinting), etc.
De ontwikkelingen op dit gebied beginnen ook allerlei ethische problemen te genereren. Vragen als: in hoeverre is een ingevroren embryo erfgenaam als de biologische ouders komen te overlijden, hebben zich intussen al voorgedaan.
Enerzijds is er de stormachtige en schijnbaar autonome ontwikkeling van de technologie, anderzijds is er de steeds duidelijker wordende roep om een 'duurzame ontwikkeling . Die wordt vooral ingegeven door de zeer bedreigende gevolgen van de bevolkingsexplosie, de toenemende milieuproblemen en het vraagstuk van de mondiale voorziening van voedsel, energie en water, en andere primaire levensvoorwaarden. Deze randvoorwaarden kunnen de technologie van de toekomst een duidelijke richting in sturen. Zo lijkt de verbrandingsmotor zijn langste tijd gehad te hebben, tenzij men tijdig weet over te schakelen op de 'volstrekt' schone brandstof waterstof. In verschillende landen wordt intensief aan waterstoftechnologie gewerkt (o.m, in Duitsland waar een groot project is gestart). Ook de vervuilende effecten van vliegtuigen (geluidhinder en vervuiling van de hogere atmosfeer) beginnen steeds meer weerstanden op te roepen. Dit biedt extra mogelijkheden voor geavanceerd railvervoer. Als men individueel vervoer blijft tolereren dan zal dat in ieder geval straks zeer streng (elektronisch) begeleid gaan worden (eenmaal op de snelweg neemt een automatische piloot het commando over). Verder lijkt de elektrische auto nu toch te gaan doorbreken. Verder zal het gebruik van de fiets zeer sterk worden aangemoedigd. Het is nog steeds veruit het belangrijkste vervoermiddel in de wereld.
De afvalproblematiek zal een steeds grotere rol gaan spelen in het ontwerpproces van nieuwe producten. Langere levensduur, repareerbaarheid en volledige recycling zullen dominante eisen gaan betekenen. De milieuproblemen zullen verder ingrijpende gevolgen hebben voor de energie-opwekking. Kernenergie en zonne-energie worden de dominante vormen. Verder wordt efficiency een steeds belangrijker item. Ook de agrarische sector zal ingrijpende aanpassingen ondergaan. Enerzijds zal de biotechnologie voor nieuwe rassen zorgen die minder gevoelig zijn voor plagen (en dus minder bestrijdingsmiddelen), anderzijds zullen meer ideeën uit de hoek van de alternatieve landbouw ingang vinden.
Hierna enkele effecten van de nieuwe technologie op het dagelijks bestaan.
In en om huis
Informatica dringt verder door. Het huis krijgt een soort communicatiecentrale, waarin zowel interne (huishoudelijke apparaten, beveiliging, interne communicatie) als externe verbindingen samenkomen. Centrale computer regelt de zaak. Vakkreet: domotica, via een bus worden allerlei apparaten aan elkaar geknoopt. Er wordt hard gewerkt aan standaarden die dit mogelijk maken. Er wordt nu een begin gemaakt met het aansluiten van huizen op glasvezelnetten, die een onvoorstelbare hoeveelheid informatie de woning binnen kunnen gaan brengen (audio, video, data). Daarmee wordt ook tweewegcommunicatie met de buitenwereld veel beter mogelijk. Een te verwachten toepassing is dat we straks via dit net films naar eigen voorkeur kunnen binnenhalen. Een complete film kan dan op afroep binnen enkele seconden over het net worden aangeleverd op een bepaald adres (en na tussenopslag lokaal worden afgespeeld).
Er zal in toenemende mate vanuit huis gewerkt gaan worden (telewerk), ook ivm milieuproblemen. Nederland ontwikkelt zich steeds meer in de richting van een diensteneconomie en de PC-dichtheid is hier nu al relatief hoog. De computer wordt makkelijker te bedienen. Enerzijds het 'notepad' concept, een computer zonder toetsenbord. Het systeem herkent geschreven tekst op een soort tableau. Daarna herkenning van gesproken instructies. De interne geheugens zullen worden vervangen door zgn. memorycards, afmetingen van credit card en volgepakt met Si-chips. PCs zijn gekoppeld met grote informatiebestanden in de buitenwereld die ofwel via satelliet, ofwel via glasvezel bereikbaar zijn en in huis via infrarood- of radiocommunicatie. De computer wordt zo klein dat hij volledig draagbaar wordt en 24 uur per dag stand by. Hij volgt voortdurend de informatiebehoefte van de bezitter en probeert al te anticiperen op diens behoefte (luistert mee). Het zoeken van informatie zal gaan gebeuren in de vorm van hypertext technieken. Sony brengt nu al een de Data Discman op de markt, een klein kastje met display en met 100,000 pagina's informatie op CD-ROM (elektronische boeken).
In de recreatieve sfeer zal de computer ook nieuwe mogelijkheden gaan bieden, bv in de vorm van 'virtual reality', waarbij de toeschouwer deel uitmaakt van een door de computer gecreëerde kunstmatige wereld. Audio en video worden volledig digitaal en via de computer manipuleerbaar. Voorbeeld: met een elektronische dirigeerstok kan iemand straks een computergesimuleerd orkest dirigeren. Computers kunnen luisteren naar een instrument en vervolgens improviserende of begeleidende muziek gaan produceren. Men spreekt van hyperinstrumenten, die zijn uitgerust met allerlei sensoren die een verbinding met de computer leggen. HDTV en grootbeeld worden normaal. De beeldschermen worden plat (bv op basis van liquid crystals, LCD). Via de computer kan ook de invloed van het individu op allerlei politieke en publieke discussies een nieuwe vorm gaan aannemen. Verder zal teleshopping en telebanking, etc. gaan toenemen. (Nieuwe geavanceerde viditelvormen).
Gebouwen zullen uitgerust worden met intelligente systemen voor energievoorziening, klimaatbeheersing en bewaking. Energiezuinigheid en benutting van zonne-energie zullen toenemen. Op termijn mogen we ook de komst van huishoudelijke robots verwachten. De eerste zien we verschijnen in bijv. ziekenhuizen waar ze eten rondbrengen en schoonmaakwerk doen. De wereld van Asimov komt daarmee een stapje dichterbij. Deze ontwikkeling zal sterk bevorderd worden door de komst van nieuwe computertechnieken als parallelle processing en neurale netwerken die de visuele en zelflerende vermogens van de robot aanzienlijk zullen uitbreiden. Volgens sommigen zullen deze robots aanvankelijk meer het karakter krijgen van gerobotiseerde dieren, animats, die simpele taken kunnen uitvoeren. Mechanische insecten en robotkatten en -honden. De krant zal elektronisch binnenkomen en naar persoonlijke interesse worden samengesteld. Expertsystemen, sensoren en medical homekits zullen zelfdiagnose en zelfmedicatie bevorderen.
Op school
De computer zal ook het onderwijs steeds meer gaan beïnvloeden. Als de (meegedragen) computer straks allerlei 'weetjes' direct kan ophoesten, wordt het steeds minder vanzelfsprekend om nog jaartallen en topografische zaken te leren. Ook het leren van talen zal twijfelachtig worden als er een permanente en individuele vertaler beschikbaar is. Nu al verdwijnt de zin om studenten allerlei moeizame technieken te leren om 'standaard' wiskundige problemen op te lossen. Kortom, het hele onderwijs zal op een nieuwe leest geschoeid moeten worden, waarbij centraal staat hoe de computer met zijn praktisch ongelimiteerde mogelijkheden optimaal benut kan worden. Van wezenlijk belang daarbij wordt de vraag in hoeverre de combinatie van menselijke creativiteit en computercreativiteit optimaal benut kan worden. Ook het onderwijs zal mogelijk voor een deel op afstand gevolgd kunnen worden. Het zal meer gericht moeten worden op het verschaffen van brede en diepe inzichten dan op het leren van feiten. Leren omgaan met de technologie wordt belangrijker.
Op de weg
Het belang van openbaar vervoer zal toenemen. Individueel vervoer zal steeds meer gedwongen worden van milieuvriendelijke technieken gebruik te maken. Dat betekent elektrische auto's en auto's die op waterstof lopen. In de auto zal steeds meer elektronica komen. De automobilist zal in de auto en vanuit systemen buiten de auto 'begeleid' worden met informatie die de veiligheid en de verkeersdoorstroming moeten bevorderen. Sensoren in de auto, in de weg en langs de weg en verbindingen met centrale informatiecentra zorgen voor de informatie (o.m. routeinformatie, informatie over verkeerssituatie, weg- en weercondities).
In het luchtvaartverkeer zijn grote problemen te voorzien. De vraag is of daar op korte termijn oplossingen voor te vinden zijn. Dat kan betekenen dat voor de middelgrote afstanden de snelle trein steeds belangrijker gaat worden. In dichtbevolkte gebieden zal men steeds vaker ondergronds gaan bouwen (bv in Japan waar men enorme complexen voorbereid).
In de winkel
Winkelen zal voor een deel op afstand gebeuren en voor een deel steeds meer een recreatief karakter krijgen. In de winkel zal de klant een steeds grotere vrijheid krijgen om zijn individuele wensen gehonoreerd te zien. Die wensen zullen vanuit de winkel (of vanuit huis) direct doorgegeven worden naar productiebedrijven die flexibel geautomatiseerd zijn, zodat producten in enkelvoud uit gerobotiseerde processen komen rollen. Voor een deel zal er een nieuwe behoefte groeien om aankopen bij de klant aan huis af te leveren. Supermarkten in de VS evolueren in de richting van hypermarkten, waar men met het vliegtuig naar toe gaat en een weekend doorbrengt. De vraag is of deze ontwikkeling ook in ons land zal optreden gezien de tegenkrachten die de mobiliteit willen indammen. Hier lijkt een ontwikkeling waarbij de boodschappen weer thuis worden afgeleverd denkbaar, zeker in het licht van de vergrijzing.
Curieus is een nieuwe techniek om bijvoorbeeld op chocoladeproducten direct hologrammen aan te brengen, die voor een zeer spectaculair uiterlijk zorgen. Het is maar een voorbeeld.
Op het werk
In de productiebedrijven komen nieuwe geavanceerde robotsystemen, uitgerust met beeldherkenning en neurale netwerken. De werkgelegenheid in de Industrie zal daardoor verder afnemen. De dienstverlenende sector wordt steeds belangrijker. Productie wordt een mondiaal gebeuren, onderdelen komen vanuit de hele wereld. Logistiek wordt steeds belangrijker. Bij het ontwerpen zal men steeds meer gedwongen worden om rekening te houden met het afvalstadium. Bedrijven zullen verplicht gaan worden de restproducten weer terug te nemen en voor een 'duurzame' productie zorg te dragen. Materiaalstromen zullen steeds meer gesloten moeten worden. Dat zal ook betekenen dat de hele afvalverwerking op een andere manier georganiseerd zal worden. Dumpen en verbranden zullen verboden gaan worden (voor een belangrijk deel), recycling zal ver worden doorgevoerd, onverwerkbare producten zullen worden verboden.
Het vermogen om de materie op atomaire schaal te manipuleren neemt snel toe. Nu al is men in staat om met IC-achtige technieken alle mogelijke sensoren en actuatoren te vervaardigen (micromechanica) met micronafmetingen. Er zijn al motortjes geconstrueerd met een diameter kleiner dan die van een haar! De volgende stap waaraan al wordt gewerkt is de nanotechnologie, waarbij men op molecuulschaal mbv biologische stoffen als enzymen wil gaan construeren. Een andere spectaculaire ontwikkeling betreft het manipuleren van atomen mbv de tip van een Scanning Tunneling Microscope (gebeurt nu al).
De landbouw zal worden omgevormd in de richting van milieuvriendelijkheid en duurzaamheid. Minder vlees, meer plantaardig voedsel. Er zal in een aantal gevallen schaalverkleining optreden. In plaats van monocultures zal er meer gemengd bedrijf plaatsvinden. Een deel van de landbouw zal zich gaan richten op de productie van hoogwaardige grondstoffen voor de chemische en farmaceutische Industrie. Ook de landbouw zal meer met gesloten systemen gaan werken.
Wezenlijk is een groeiende behoefte aan energie. winning en toepassing zal milieuvriendelijk moeten zijn. Dat zal betekenen dat er meer kerncentrales zullen komen, maar wel van het 'inherent veilige' type. die elektriciteit en waterstof gaan produceren. Ook de toepassing van zonne-energie zal gestaag toenemen. Met name op het gebied van de fotovoltaische cellen, die direct elektriciteit uit zonlicht maken. Dat zal echter nog wel geruime tijd duren. Energiezuinige processen en apparaten zullen de komende tijd steeds meer aandacht krijgen.
Er zal meer aandacht komen voor de productiviteitverhogende effecten van de informatica. Op dit moment lijkt dat in een aantal gevallen nog tegen te vallen.
Bij de dokter
Van groot belang zijn en worden ontwikkelingen op genetisch gebied. Screening van ongeboren vruchten, nieuwe geneesmiddelen mbv recombinant-DNA-technieken (speciale eiwitten, peptiden, etc) en uit de natuur, meer aandacht voor de relatie tussen lichaam en geest (effecten van stress). Toenemende mogelijkheden voor orgaan- en ledemaattransplantatie (evt. kunstmatig), geavanceerde hulpmiddelen voor gehandicapten. Toenemende behoefte aan kosmetische ingrepen. Meer aandacht voor autoimmuunziekten (allergieën, reuma, e.d.). Meer inzicht in de betekenis van spore-elementen, met name vitamines. Toenemende zorg voor de relatie milieu-gezondheid. Toenemende zorg voor microbiële verontreiniging van ons voedsel. Toename zelfmedicatie. Toenemende toepassing van laserchirurgie. De tandarts gaat zijn werk ook doen met een fijne laserbundel, en wel veel subtieler dan tot nu toe. Van groot belang wordt de preventie en behandeling van typische ouderdomskwalen, met name verschillende vormen van neurologische degeneratie. Implantatie van foetaal weefsel krijgt veel aandacht maar is ethisch omstreden. De relatie met het milieu wordt belangrijker.
Recreatie
Sterke recreatieve impulsen uit de breedbeeld HDTV. Virtual reality is al genoemd. Pretparken zijn ook volop bezig om daar gebruik van te gaan maken. Maar het zal straks ook mogelijk zijn om via de telefoon aansluiting te krijgen met bedrijven die virtual reality aanbieden of met partners om samen een computeravontuur te beleven. Er is sprake van een geweldige boom in themaparken, waarin mensen bepaalde ervaringen kunnen opdoen (bv landen op een andere planeet). Daarbij spelen ook computergecontroleerde wezens (robots) een belangrijke rol. Computergames zijn in opkomst.
Gezien de nadelige gevolgen van het massatoerisme is het denkbaar dat men attractieve omgevingen gaat simuleren of nabouwen (kunstmatige oerwouden e.d.) zodat de originele locaties niet verder worden aangetast.
Informatisering algemeen
Hierboven is al het fenomeen van virtual reality genoemd. Als Superman naar de maan vliegen. Dat kan nu in principe. Wijs naar een punt aan de hemel. Je zoomt in. Wijs de plek aan waar je wil landen. Een maanlandschap verschijnt waarheen je ook kijkt. De reis is gesynthetiseerd door een computer. In een handschoen zitten sensoren die de handbeweging vertalen, in een helm zit een videodisplay, die de bewegingen van je hoofd volgt en de beelden presenteert. De noodzakelijke hardware bestaat al. NASA wil er planetaire missies mee simuleren en bestuderen.
Een curieuze toepassing: iemand koppelt zich aan een virtual reality programma, zoiets als een vluchtsimulator, belt zijn favoriete computerpartner en bedrijft daar de liefde mee. De gebruiker ontvangt terugkoppeling van aan zijn PC gekoppelde biosensoren verbonden met zijn lichaam en geslachtsorganen en bereikt tenslotte een orgasme. Op deze wijze zullen mensen een intieme relatie met hun machine ontwikkelen.
Enigszins vergelijkbaar is de komst van hyperinstrumenten. Er zijn verschillende vormen in ontwikkeling. Iemand speelt op een keyboard. De signalen gaan dan naar een tweede instrument, meestal een percussie-instrument. Niemand hoort het geluid van het keyboard totdat de percussionist in actie komt. Pas op dat moment gaat de combinatie van beide signalen naar een synthesizer en wordt de muziek hoorbaar.
Verder gaat de volgende vorm. De speler heeft een metalen handschoen waarmee langs magnetische weg de positie van elk vingerdeel wordt gedetecteerd. De signalen gaan naar een PC, die de signalen verder stuurt naar bv een Macintosh. Die interpreteert de vingerbewegingen en controleert het geluid dat uiteindelijk via een synthesizer wordt geproduceerd. Het geluid wordt met subtiele vingerbewegingen gemanipuleerd. In de toekomst kan ipv een handschoen het hele lichaam van sensoren worden voorzien waardoor een directe relatie tussen muziek en dans kan worden gelegd.
De informatisering heeft ook aanzienlijke problemen. We noemen er enkele. In de bedrijfsomgeving zullen steeds hogere eisen gesteld worden aan de medewerkers. Virussen kunnen voor enorme schade zorgen. Ze worden nu ook uit militair oogpunt toegepast. Verder is digitale informatie heel simpel te manipuleren. Met gedigitaliseerd fotomateriaal kunnen alle mogelijke trucs worden uitgehaald (bv het vervangen van personen). Er kan niet meer worden nagegaan of er met foto's geknoeid is (misdaad). Ook met digitale muziek kan op deze wijze oncontroleerbaar worden gerommeld. Je kunt zelfs twee flimsterren van verschillende films lichten en samenbrengen.
Met virtual reality kan een compleet gefingeerde maar niet van echt te onderscheiden impressie worden opgewekt. En dan zijn er uiteraard de snel toenemende computermisdrijven waarbij men in het digitale geldverkeer interfereert (of smart cards kopieert, etc.).
Verandering van wereld- en zelfbeeld
De genoemde ontwikkelingen kunnen het beeld dat de mens van zichzelf en van de wereld heeft drastisch veranderen. Dat geldt met name als de 'intelligentie' van computersystemen verder blijft toenemen en als bijvoorbeeld de verschijningsvormen van informatiesystemen meer op de gebruiker worden afgestemd. Het zal niet zo lang meer duren voordat de computer op schaakgebied onverslaanbaar wordt (met als minst ingrijpende gevolg dat het fenomeen van de afgebroken partij zal worden afgeschaft). Er is een groot risico dat de zeer invloedrijke technologie in handen komt van een kleine groep ingewijden die een enorme manipulerende macht krijgen.
Ook de ontwikkelingen in de biotechnologie roepen vragen op. Zo is men intussen begonnen om het complete genetische systeem van de mens te ontrafelen (Human Genome Project) en wordt steeds meer bekend over de processen die de embryonale ontwikkeling bepalen. Daardoor zal het vermogen en de neiging om te selecteren op en in te grijpen in erfelijk bepaalde eigenschappen ongetwijfeld gaan toenemen.
Door dit alles kan de mens in een identiteitscrisis raken. Een mogelijk gevolg is een vlucht naar mystiek en religie. Een andere mogelijkheid is dat de computer niet meer als machine beschouwd gaat worden, maar als een redelijk denkend wezen dat in een aantal opzichten ons de baas is (en waar we ons al dan niet met tegenzin aan zullen onderwerpen).
Nieuwe computerarchitecturen neigen naar computerontwerpen met zoiets als een onderbewustzijn. Dat zou kunnen inhouden dat we de gedachtegang van de toekomstige computers niet meer totaal zullen kunnen volgen. Nog opmerkelijker is dat computers onder dergelijke omstandigheden wel eens (schijnbaar) emotionele trekjes zouden kunnen gaan vertonen.
.
