Geheugenacrobatiek.

Intro

Ik heb onlangs maar weer eens een tipje van mijn levenssluier opgelicht. Onderwerp: de vele baantjes uit mijn jonge jaren. Overmoedige stapjes op de slingerweg naar enige stabiliteit in het bestaan. Een van de vele leuke reacties was: “Wat weet jij nog veel!” Blijkbaar weet menig leeftijdgenoot, ook de tachtig gepasseerd, nog minder dan ik. Want ook bij mij is een groot deel van de herinneringen, als ze er ooit al waren, in rook opgegaan.

Uit de rook

Maar soms kan er uit die rook blijkbaar ook weer iets opduiken. Iets dat ik al jaren kwijt was. Bij het nadenken over geheugens en herinneringen kwam er in flarden een wonderlijke geschiedenis boven drijven. Het moet ergens in 1978 zijn geweest. Ik was net gestart als wetenschapsvoorlichter bij TNO, toen ik een Britse journaliste aan de telefoon kreeg. Zij wilde meer weten over het werk van professor David de Wied (1925 – 2004). De Wied was in 1963 directeur geworden van het Rudolf Magnus Instituut en was tevens hoogleraar farmacologie in Utrecht. Hij stond aan de wieg van de neuropsychopharmacologie. Maar in het Verenigd Koninkrijk waren er blijkbaar toch ook twijfels over de resultaten van zijn onderzoek op dit gebied. Of ik haar kon helpen om de positie van David de Wied te verduidelijken. Zo begon het.

Wie was het ook al weer?

Toen deze historie recent weer opdook in mijn geheugen en ik probeerde de naam van de journaliste uit mijn geheugen op te vissen kwam ik aanvankelijk niet verder dan Margareth. Dat schoot niet erg op. Na een tijdje openbaarde zich een nieuw haakje. Ik herinnerde me dat er in mijn doos vol oude agenda’s een lijstje met telefooncontacten zat waar haar naam misschien nog op voorkwam. Het telefoonlijstje was er inderdaad nog, inclusief de naam die ik zocht. Haar naam was Marjorie Wallace. Ik had alleen de eerste drie letters van haar voornaam goed.

Het terugzien van haar naam gaf me veel voldoening. Een tijdje na haar telefoontje kwam ze naar Nederland en ontmoette ik haar in levenden lijve. Een flamboyante en intelligente verschijning die indruk op mij maakte. Ik nodigde haar uit voor een maaltijd bij ons thuis in De Bilt waar ze graag op in ging. Wij hebben daar uitgebreid gesproken over haar missie.

Marjorie is terug!

Marjorie Wallace, toen ik haar in 1978 ontmoette, werkte ze als onderzoeksjournalist voor The Sunday Times.

"Marjorie Shiona Wallace" by A photographer hired by SANE - submission by Nick Groll of SANE. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Commons - https://wiki2.org/en/File:Marjorie_Shiona_Wallace.JPG#/media/File:Marjorie_Shiona_Wallace.JPG

Ik kon het niet nalaten om haar naam te googelen en tot mijn verbazing was ze, intussen 83 jaar, op googel volop in beeld. Marjorie Wallace, zeer charmant maar ook vasthoudend als een pitbull als het er om ging om de waarheid boven tafel te krijgen, was in een halve eeuw uitgegroeid tot een fenomeen en zeker in het Verenigd Koninkrijk een zeer gewaardeerde en gelauwerde beroemdheid. Toen ze mij belde was ze 35 en was ze als journalist werkzaam voor de The Sunday Times. Ze had er toen al een tv-carrière opzitten. Wikipedia liet weten dat haar levenslange aandacht vooral uitging naar de gezondheidszorg en meer in het bijzonder de geestelijke gezondheidszorg in haar thuisland. Haar eerste journalistieke werk betrof het softenonschandaal. In 1982 en 1986 werd ze Campaigning Journalist of the Year. In 2008 werd ze Commander of the Order of the British Empire (CBE) en in 2019 werd ze erelid van The World Psychiatric Association. En dat weet ik nu pas! Met dank aan Google, dat het bereik van niet alleen mijn geheugen zeer heeft vergroot. Maar dat doet niets af aan de betekenis van het oude telefoonlijstje. En het begon toch echt allemaal in mijn eigen LTM, Long Term Memory. En daar zat nog meer in.

Professor David de Wied

David de Wied (Deventer, 12 januari 1925 - Utrecht, 21 februari 2004) werd in 1963 als hoogleraar geneeskunde aangesteld bij de Universiteit Utrecht. Daar bleef hij tot aan zijn emeritaat in 1990. Zijn belangrijkste bijdrage aan de wetenschap was dat hij in een vroeg stadium inzag dat peptiden hersenfuncties en gedrag regelen.

David de Wied stond aan de wieg van de neuropsychopharmacologie. Hij onderzocht het effect van verschillende peptides op het gedrag. Samen met Organon deed hij onderzoek naar geneesmiddelen tegen dementie en geheugenverlies. Het kwam hem op kritiek te staan van collega's die zijn onderzoeksresultaten niet altijd konden reproduceren, en in de publieke opinie waar verzet ontstond tegen de 'leerpil van Wied'. Dit geluid is waarschijnlijk ook in Engeland doorgedrongen.

Daarom nu het verhaal zelf. De rol van Marjorie daarin was in wezen heel beperkt. Veel belangrijker was prof. David de Wied, een radeloze patiënt, en een nieuw wondermiddel waar prof. De Wied aan werkte. Marjorie wilde meer weten over David de Wied die zich onder meer bezighield met de medische toepassingen van neuropeptiden, stofjes die net als neurotransmitters de werking van geheugencellen (neuronen) kunnen beïnvloeden. 

De menselijke hersenen vormen een extreem complex orgaan, dat is opgebouwd uit vele tientallen miljarden zenuwcellen of neuronen, waarvan elk in verbinding staat met een groot aantal andere zenuwcellen, soms vele duizenden. De hersenen besturen en coördineren de zintuigen, bewuste en onbewuste spierbewegingen, en lichaamsfuncties als de ademhaling en de regulering van bloeddruk en lichaamstemperatuur. De hersenen zijn daarnaast de zetel van de cognitie, het logisch denken, de verbeelding, creativiteit, emotie en het geheugen.

Neurotransmitters en neuropeptiden

Voor de werking van het brein zijn neurotransmitters en neuropeptiden essentieel. Ze spelen een belangrijke rol bij de overdracht van signalen tussen de zenuwcellen. Er zijn intussen honderden verschillende neuropeptiden en neurotransmitters gedetecteerd. Een voorbeeld van een belanrijke neurotransmitter is dopamine. Deze signaalstof speelt een belangrijke rol in het beloningssysteem (motivatie, opwinding, bekrachtiging en beloning). Dopamine heeft ook effect op de motoriek en op de borstvoeding, seksuele opwinding en misselijkheid. Een van de, vooralsnog omstreden, toepassingsgebieden is de behandeling van Parkinson.

Aangezichtspijn

Marjorie vroeg mij om bij prof. De Wied te informeren naar voorbeelden van de succesvolle toediening van neuropeptides. Ik zocht contact met De Wied die mij de gegevens van een proefpersoon doorgaf waarbij hij positieve resultaten had geboekt. Het bleek om een wat oudere man te gaan in Zuid-Limburg. Zijn verhaal was op zijn minst fascinerend. Hij vertelde mij dat hij na de oorlog steeds meer last kreeg van aangezichtspijn. Uitermate pijnlijk. In de loop van de tijd werden er allerlei ingrepen gepleegd, maar niets hielp. Uiteindelijk was zijn hele gebit verwijderd. Zonder resultaat. Hij werd toen verwezen naar het AZU (Academisch Ziekenhuis Utrecht). Na onderzoek gaf de in die tijd befaamde neurochirurg Verbiest aan dat hij waarschijnlijk wel kon helpen. Maar dan wel met een hersenoperatie.

Pijn weg, geheugen weg

In het brein werd iets doorgesneden. Toen het slachtoffer weer bijkwam was zijn pijn inderdaad verdwenen. Een enorme opluchting. Maar er was een nieuw probleem voor in de plaats gekomen: geheugenverlies. Het vermogen om dingen te onthouden was volledig verdwenen. Na een herstelperiode waarin men nog geprobeerd heeft om de geheugenfunctie weer te activeren, kwam het moment dat ze in Utrecht niks meer voor hem konden doen. Eens in de zoveel tijd ging hij terug naar Utrecht voor controle. Met de trein. Een ingewikkelde operatie omdat hij niet wist waar hij moest uitstappen en waar het AZU te vinden was. Hij had overal in zijn colbert briefjes met aanwijzingen hoe en waar. Op een zeker moment kwam het ziekenhuis met een nieuwtje. Prof. De Wied experimenteerde met een nieuw geneesmiddel dat misschien ook voor hem zou kunnen werken. Een neuropeptide.

Neuropeptide, geheugen terug, pijn terug

En het bleek te werken! De geheugenfunctie herstelde. Maar wat ook weer terugkwam was de aangezichtspijn! Hij vertelde mij dat hij na de oorlog geplaagd werd door herinneringen aan gruwelijke dingen die hij in de oorlog had meegemaakt. Waren die dan misschien de oorzaak geweest van de aangezichtspijn, heb ik later met mijn lekenkennis wel eens bedacht. Ik heb nooit meer gehoord hoe Marjorie met deze informatie is omgegaan. Er is ook geen contact meer geweest. Marjorie verdween uit mijn leven zoals ze er ook in was gekomen: abrupt. Op mij heeft deze casus in ieder geval een enorme indruk gemaakt.

Extreem complex

De werking van ons geheugen is een zeer complex verhaal. In de hersenen zijn talrijke sub-geheugens actief die specifieke informatie opslaan. Maar bij het herinneren blijken deze geheugengebieden bijna steeds in verbinding te staan met andere geheugengebieden. Het geheugen is selectief. Lang niet alle informatie die binnenkomt wordt opgeslagen en er wordt permanent gecontroleerd of bepaalde herinneringen nog waarde hebben. Echte problemen ontstaan als er vanuit het kortetermijngeheugen niks meer wordt doorgegeven aan het langetermijngeheugen of wanneer het langetermijngeheugen niet meer aanspreekbaar is.

Hieronder een beschrijving van een beroemd geheugendrama, dat overigens voor een doorbraak zorgde in ons begrip van de geheugenfunctie (de kardinale rol van de hippocampus). Auteur is Douwe Draaisma een Nederlands psycholoog, die gespecialiseerd is in de aard en mechanismen van het menselijk geheugen.

Schrijnend ook is het 'In memoriam' voor Henry Molaison. H.M., zoals hij in de wetenschappelijke literatuur heet, onderging in 1953 een experimentele hersenoperatie met de bedoeling hem van zijn epilepsie te verlossen. De neurologie tastte toen nog flink in het duister, en enkele voortvarende chirurgen zetten dat om in even blinde als drastische ingrepen als lobotomie en ice pick surgery. Henry werd door hersenchirurg William Scoville onder handen genomen. Die boorde met een goedkope handboor twee gaten boven Henry's oogkassen, tilde diens voorhoofdskwabben op, en zoog vervolgens met een rietje aan beide kanten van de hersenen een achttal centimeter hersenweefsel weg, onder meer de hippocampus die voor het geheugen onmisbaar is. Henry was op slag het grootste deel van zijn verleden kwijt en kon tot overmaat van ramp ook geen nieuwe herinneringen meer vormen. Zijn leven was voorbij, maar niet ten einde, hij overleed pas eind 2008. In de tussentijd stelde Henry zich ter beschikking van de wetenschap, in zoverre hij dat onthouden kon. Veel van onze kennis over het geheugen hebben we aan zijn vergeten te danken. Bijvoorbeeld dat we verschillende geheugens hebben, want H.M. beschikte na de operatie nog over de motorische vaardigheden en woordenschat die hij voordien geleerd had. Hij kon tenminste de tijd doden met kruiswoordraadsels.

Absoluut geheugen

Er zijn enkele voorbeelden van mensen die zich hun hele leven, bijna van uur tot uur, kunnen herinneren. Zij hebben een absoluut geheugen. Een zeer zeldzame “afwijking”. Volgens sommige schattingen zijn er op dit moment wereldwijd hooguit 50 tot 100 mensen met hyperthymesia. Het lijkt een geschenk als je nog precies weet wat je op 4 juni 1955 allemaal hebt beleefd. En ook de volgende dag je nog net zo helder voor de geest staat. Er zijn situaties en beroepen waarin deze eigenschap goed van pas komt, maar door de bank genomen is het toch echt een handicap. De onstuitbare vloed van herinneringen maakt het heel lastig om gefocust te blijven. Ook de omgang met emoties is een probleem. Herinneringen aan trauma’s en trieste gebeurtenissen blijven levend en zwakken niet af. Het maakt ongerust en somber. Het onvermogen om herinneringen los te laten maakt het moeilijk om lessen te trekken uit negatieve ervaringen.

Vergeet-me-nietjes

Wij ouwetjes maken ons, niet helemaal onterecht, zorgen over ons degraderende geheugen, maar een leven zonder vergeten is toch echt een ernstige handicap. Vergeten hoort bij het leven en is gezond. Maar alle herinnering verliezen is net zo’n ramp als geen herinnering verliezen. Er moet wel genoeg overblijven om je leven te markeren. En om met herinneringen verhalen te boetseren. Om nieuwe generaties nog iets leuks, spannends of verstandigs te kunnen meegeven. En om bij gelegenheid de oude verhalen weer eens op te poetsen zodat ze weer als nieuw klinken. Zonder herinneringen wordt het lastig om van een welverdiende oude dag te genieten. Voldoende fantasie kan soms de gaten in het geheugen opvullen en mogelijk voor een vorm van onderhoud zorgen, maar erg bevredigend zal dat meestal niet zijn. Een levensverhaal vol donquichotterie is misschien leuk voor een avonturenroman maar als autobiografie kom je er niet ver mee.

Kijken in de keuken

Onze kennis van het brein neemt de laatste decennia snel toe. Lang waren de hersenen een black box waar we weinig of geen zicht op hadden. We moesten het meestal hebben van effecten van ernstige hersenschade door operaties, ongevallen en ziektes. Een ruwe manier om de werking van het brein te begrijpen. Sinds enige tijd zijn er nieuwe waarnemingstechnieken beschikbaar waarmee je heel precies kan volgen wat er actueel in het brein gebeurt als er bepaalde functies werkzaam zijn.

Belcampo, wie is die man?

Belcampo (Naarden, 21 juli 1902 – Groningen, 2 januari 1990) was het pseudoniem van de Nederlandse schrijver Herman Pieter Schönfeld Wichers. 

Belcampo in 1965, tijdens het 60-jarig jubileum van de Vereniging van Letterkundigen. Door Joop van Bilsen voor Anefo.

Ook mijn grote held, de schrijver Belcampo (1902 - 1990) heeft zich door het magische brein laten inspireren bij het componeren van een van zijn bizarre verhalen getiteld “De Achtbaan” uit 1953. Hieronder enkele passages uit een bespreking van Nico Keuning in het online-Tijdschrift voor Neerlandistiek (5 december 2023).

In het verhaal van Belcampo is het vanaf 2000 mogelijk om hersenweefsel buiten het lichaam levend te houden (mnemektomie) en in 2040 zijn de weefselkwekers erin geslaagd hersenweefsel over te planten in een ander hersenstelsel. Dit laatste is ook interessant voor mooie herinneringen (mnemotransplantatie). Zo ontstaat er in 2050 een ware handel in geluk. In Amsterdam is de Centrale Gedachtenbeurs opgericht. Handel in geluk. Want wat de een verfoeit (militaire diensttijd) is waar een ander naar hunkert. ‘Geschiedden in de eerste jaren vraag en aanbod door kleine annoncen en raamadvertenties, al spoedig concentreert zich de handel ter beurze en kwamen er dagelijks noteringen voor: jeugdherinneringen flauw, ontmoetingen met beroemdheden iets aantrekkend, godsdienstige overtuigingen willig.’ Er zijn ook objectief gelukzalige herinneringen, waarin gehandeld wordt ‘ter verkrijging van een zonniger bestaan’. De zogenaamde ‘speciale aanbiedingen.’

Een man en een vrouw met twee kinderen, woonachtig in Amsterdam, vinden bij elkaar niet meer de liefde en het geluk die ze vroeger deelden. De man probeert de vrouw ervan te overtuigen dat het beter is de herinnering aan hun liefdesleven operatief te laten verwijderen en te verhandelen voor veel geld. De vrouw twijfelt: ‘De teleurstelling er over hoe hij er toe had kúnnen besluiten, dat zijn liefde geen voorwaarde was voor zijn levensgeluk, niet zó groot, niet zó geweldig als misschien bij haar? Was dat misschien de wortel van haar verdriet? Hoe hoog een kunstenaar zijn eigen werk aanslaat kon zij niet weten.’ De herinneringen aan de kinderen willen ze behouden.

Als de man en de vrouw de laatste avond voor de operatie herinneringen ophalen aan hun eerste ontmoeting (tijdens een veiling van Mak van Waay – waar zij elkaar ‘pardoes aankeken’ door de stand van de Louis XVI-spiegel die tijdens het veilen omhoog wordt gehouden), keert hun vroegere verliefdheid terug die uitloopt op een hartstochtelijke liefdesnacht. De volgende ochtend lopen ze via de Overtoom en de Eerste Constantijn Huygenstraat naar de poort van het Wilhelmina Gasthuis. Ze nemen ontroerd afscheid en verdwijnen ieder achter een deur. ‘Mannen en vrouwen hadden een aparte ingang.’

‘Een uur later huppelde een vent fluitend naar huis.’ Zijn blik volgt de gevels van huizen naar boven. Huizen van 1890. Vogels scheren hoog door de lucht. Hij schopt tegen een half weggesmolten sneeuwhoop. Hoe dichter bij huis, hoe heviger het verlangen zijn beide dochtertjes te zien. Ze vliegen hem om de hals. Vader en de kinderen zijn boven aan het stoeien als plotseling de bel gaat. Er staat een jonge vrouw voor de deur. De man herkent zijn vrouw niet, zij hem evenmin. Ze ziet er zo blij en stralend uit dat de kinderen haar verbaasd aankijken. Dan roept de oudste: ‘O, mama, wat ben jij mooi vandaag!’ De kinderen kent ze, maar wie is die man?

Belcampo maakt zich niet zo druk over de realiseerbaarheid van zijn verhaal. Maar intussen is er wel wat gebeurd in hersenland. Met name de symbiose van brein en AI kan ingrijpende gevolgen hebben. AI kan sowieso op veel manieren invloed uitoefenen op het brein, maar met het Neurainlink systeem van Elon Musk waarin sprake is van directe koppeling van brein en machine, worden de mogelijkheden om het brein te manipuleren wel erg groot. Uiteraard zijn er belangrijke voordelen.Met AI ontstaat de mogelijkheid om het geheugen te versterken, te herstellen of te creëren. Daarmee komen nieuwe mogelijkheden beschikbaar om neurologische problemen en traumatische ervaringen te behandelen. Maar het zal duidelijk zijn dat hiermee tegelijkertijd ruimte ontstaat voor geheugenmanipulatie, met alle risico's vandien. Denk aan veranderingen in de identiteit, de mate van nauwkeurigheid van AI-gegenereerde herinneringen en de mogelijkheid om herinneringen, die normaal gesproken zouden uitdoven in de loop van de tijd, te restaureren of aan te passen. Op zijn minst een smakelijke hap voor Belcampo, maar voor de mensheid een niet te onderschatten existentiële dreiging.

Paul McCartney en de Boys from Dungeon Lane

Paul McCartney is net als Marjorie Wallace in 1943 geboren. Een leeftijd die uitnodigt om terug te kijken. Maar als het kan om ook gewoon bezig te blijven. Bijvoorbeeld met componeren en vertolken. Zeer recent is er een nieuw album uitgebracht waarin Paul terugkijkt op zijn jonge jaren. De jaren waarin hij een van The Boys from Dungeon Lane (Liverpool) was. Als smaakmaker was al eerder een van de nummers uitgebracht: The Days We Left Behind. Luister maar eens hoe een muzikaal genie van mijmeringen een gevoelig kunstwerkje weet te maken.

Gerard van de Schootbrugge, 8 juni 2026