22 december 1979, De Haagse Post kijkt terug de jaren zeventig. De zestien hoodstukken kwamen uit de pen van John Jansen van Galen.
Zonder twijfel de belangrijkste ontwikkeling uit de jaren zestig en later was de komst van de anticonceptiepil. Organon introduceerde in 1962 haar Lyndiol die in 1964 beschikbaar kwam. De pil heeft de sociale structuren direct en indirect langs allerlei wegen ingrijpend beïnvloed. Daaronder de emancipatie van de vrouw. De voorhoede van de Tweede Feministische Revolutie zette de man-vrouw-verhoudingen op scherp. In 1970 verscheen Dolle Mina op straat. Op 22 december 1979 keek de Haagse Post terug op de jaren zeventig. Onder de titel “De vrouw als nieuwe mens” verkende HP het slagveld. Van de verschillende stromingen in het feminisme was/is het radicaal-feminisme ook echt wel het meest radicaal. Hieronder een paar passages uit HP-artikel, die zijn overgenomen van het radicale tijdschrift Feminist.
De man is volmaakt egocentries, in zichzelf opgesloten en niet in staat met anderen mee te voelen of zich met anderen te vereenzelvigen, niet in staat tot liefde, vriendschap, genegenheid of tederheid. (…) Hij is een halfdode, niet tot reaktie in staat zijnde vleesklomp, onbekwaam tot het schenken of genieten van genoegen of geluk. Dus is hij in het gunstigste geval stomvervelend, een onschadelijke nul. Aangezien hij een onvolmaakte vrouw is, probeert de man zijn gehele leven zich te vervolmaken, en een vrouw te worden. Vrouwen bezitten geen penisnijd, mannen bezitten kutnijd. (…) Alle mannen worden in hun raketten naar de maan gezonden en in de koffers stoppen vrouwen wat ze verder allemaal kwijt willen: make-up, televisies met afstandbediening, het burgerlijk wetboek, vibrerende haarborstels, korsetten met stijve baleinen, de bijbel en de koran. (…) We geloven niet meer in feministen, die hun heteroseksualiteit niet principieel willen opgeven. (…) Dan krijgen we een betere wereld, met betere mensen. Mannen zijn nooit mensen geweest en zullen dat ook nooit worden. We willen niets met ze te maken hebben, misschien alleen nog om kinderen te verwekken. Maar als we zoontjes krijgen dan gooien we ze terug.
Flinkdoenerij? Humor? Lekker jennen? Het zou kunnen, maar ik vrees dat het echt de taal van de rancune was (en nog steeds is). Ik denk dat wij mannen blij mogen zijn dat we deze haatgolf voorlopig hebben overleefd. Hoewel? De internetmedia lopen over van vrouwen die in een toestand van totale razernij hun mannenhaat uitbraken. We zijn er nog niet. Of zijn we er bijna? Of zijn we er bij? Het wordt in ieder geval steeds duidelijker dat veel feministen niet langer streven naar gelijkheid maar dromen van dominantie. En ja, als je zo in de wedstrijd staat, moet je niet gek opkijken dat je tegenkrachten opwekt. Hier botst, zoals op meer terreinen, de culturele revolutie op de biologische evolutie. De laatste gaat over overleven en heeft het laatste woord. Maar dat overleven is zeker niet voor iedere soort een garantie.
In het Leidse universiteitsblad Quod Novum van 5 november 1986 verscheen onder de titel “De wraak op de jaren zestig” een artikel gebaseerd op een voordracht van prof.dr. Jacques van Doorn, de goeroe van de sociale faculteit in Rotterdam. In de jaren zeventig ontstond er een golf van sociale hervormingsdrang. Het tijdperk Den Uyl c.s.. De maakbare samenleving. De sociologen kregen het voor het zeggen. Zij gingen bouwen aan sociale vernieuwing. De overheid en de univesiteiten stroomden vol met bevlogen wereldverbeteraars. In de jaren tachtig bleek het een utopie. De sociale studierichtingen liepen leeg. Prof. Van Doorn kijkt terug. Hieronder een passage uit zijn boeiende betoog.
“Een andere backlash van de jaren zestig en zeventig treft vooral de sociale faculteiten en de neerlandici. Die periode werd immers gekenmerkt door een overspannen mobilisatie van studenten en wetenschappers. Voor de studentenrevolte van de jaren zestig was immers geen echte aanleiding. Het begon als een grapje, zo’n beetje uit verveling. Maar het grapje heeft wel wat lang geduurd. Utopie, verzet, verbeelding protest kwamen in het middelpunt van de belangstelling te staan. Dat heeft een aantal wetenschappen een slechte naam bezorgd. Burgers die aan hun belastingcenten dachten, hebben zich toen vertwijfeld afgevraagd, komt daar nu nooit een eind aan? En dat gebeurt dan nu. We moeten er nu voor boeten.”
Eind jaren zeventig werden we wakker uit een zelfbedacht paradijselijk sprookje vol heel veel kakelende koninkjes die geen kleding bleken te dragen. De aardgasbomen groeiden niet langer tot in de hemel. We werden met een schok gewekt uit dromenland. In de jaren tachtig werd het in veel opzichten een kwestie van terug naar het gezonde verstand. Noodgedwongen, want we lagen op ons gat. Het aantal werkelozen tikte het miljoen aan! En intussen nam Japan een groot deel van de Europese industrie, waar we zo trots op waren, over. Er moest weer echt gewerkt worden aan concrete projecten en producten. We hadden het weer geleerd: voor niks gaat alleen de zon op. En om het nog pijnlijker te maken werd duidelijk dat we flink op de zak van toekomstige generaties hadden geteerd. We kwamen in een pandemonium van crises terecht. Lubbers kwam met de strijdkreet: No Nonsense. Het mes in het sociale systeem. Het werd onbetaalbaar. Pensioenleeftijd omhoog. Aan het werk.
De lang verdoemde ondernemer werd nu de held die ons uit het moeras moest trekken. En aan de universiteit, voor de babyboomgeneratie bijna onvoorstelbaar, begonnen jonge, verlichte hoogleraren betaalde opdrachten uit te voeren, ja zelfs bedrijfjes op te starten. En in de sociale slipstream zag ik tot mijn grote verbazing dat de klassieke studentenverenigingen, in de jaren zeventig op sterven na dood, weer uit de smeulende herrezen, studentikozer als nooit tevoren. Nu wel met geëmancipeerde meiden in een nieuwe rol. Les: de historie komt met golven en dat geldt tot op de dag van vandaag.
Mijn tijdlijn
Mijn tijdlijn begint in 1945. Ik groeide op in Hilversum in een standaardgezin. Lagere middenklasse. Vader politieagent, moeder voor het gezin. RK. Fijne jeugd. Een keer per week in de teil en twee keer per jaar met een mond vol gaatjes naar de tandarts. Eind jaren vijftig begon het vooroorlogse bestel te kantelen. Er kwam zoiets als een jeugdcultuur overwaaien uit de VS. Rock ’n Roll. Toen ik in 1963 in Utrecht ging studeren was deze storm nog maar net doorgedrongen tot de academische wereld. Ik behoorde tot de voorhoede van een grote emancipatiegolf. De universiteit kwam binnen bereik van de lagere middenklassen. Het studentenbestaan werd allengs minder elitair.
Een paar jaar later raakte de jeugd, letterlijk en figuurlijk, van God los. De universiteit werd overspoeld door studenten die met een renteloos voorschot in leven wisten te blijven. De nieuw aangeboorde aardgasschat schiep de benodigde monetaire ruimte. Provo’s, krakers en Dolle Mina’s zetten de toon en de zaak op scherp. De economie boomde. Er viel wat uit te delen en daar maakte in die tijd vooral de linker vleugel van het politieke spectrum goede sier mee. De universiteiten en de overheid liepen vol met sociaal bewogen vernieuwers, die geloofden in de maakbaarheid van de samenleving en grepen daarmee terug op de idealen van de Franse Revolutie. Waardering voor het ondernemerschap was ver te zoeken. Onze bevrijders waren in Vietnam van hun voetstuk gevallen. Overal kwamen studenten in opstand.
De jaren zeventig waren verwarrend. De bomen leken tot in de hemel te groeien, maar aan het eind van het decennium stortte het kaartenhuis in. Het aardgas had ons lui en verwend gemaakt. Nederland was ziek. De “Dutch Disease”. We hadden geloofd in een free lunch en leerden op hardhandige wijze dat die niet bestaat. De economie begon te sukkelen en er doken grote problemen op. Energiecrises, milieuvervuiling, een economische oorlog met Japan (die we niet hebben gewonnen), snel toenemende werkeloosheid. Depressie! Intussen had God ons zelfs in Jorwerd bijna geruisloos aan ons lot overgelaten.
Grote personele veranderingen
De jaren zeventig hadden ook voor mij een ingrijpend verloop. Mijn studententijd was voorbij, er kwamen nieuwe verantwoordelijkheden, het leven werd serieus. Er moesten stappen gezet worden. Er moest op afzienbare termijn een gezin in leven gehouden worden. Trouwen in 1970, afstuderen in 1971, promotieonderzoek tot 1977 (jammer genoeg zonder promotie), kinderen in 1973 en 1975, in 1977 aan het werk als centrale wetenschapsvoorlichter op het hoofdkantoor van TNO in Den Haag. En na een jaar heen-en weer pendelen tussen De Bilt, waar we in 1974 waren neergestreken, en Den Haag, in 1978 de verhuizen naar Nootdorp, waar in 1981 onze tweeling werd geboren.
Toen ik in 1977, na zes jaar schieten met edelgasionen op kristallijne metaaldoelwitten, in alle onschuld TNO als wetenschapsvoorlichter binnenstapte, ging er een nieuwe wereld voor me open. TNO bleek een gezaghebbende, breed georiënteerde en interessante onderzoeksorganisatie met veel goodwill en respect in de samenleving. Mijn taak werd het om als medewerker van de centrale stafafdeling In- en Externe Communicatie het veelzijdige werk van de organisatie voor een breed publiek tot leven te wekken.
Het duurde even voordat ik door had dat het eigenlijk helemaal niet zo goed ging met TNO. Sterker nog, TNO zat zwaar in de problemen. Zwaar weer! In de loop van de jaren zeventig kwam er van alle kanten kritiek. Het TNO waar we allemaal zo trots op waren, was volgens belangrijke stakeholders (overheid, bedrijfsleven) onvoldoende in staat om Nederland door een periode van ingrijpende verandering heen te helpen. Hoe nieuwe technologische grootmachten uit Azië te weerstaan? Kampioen in Nederland was niet langer genoeg. Voor het wereldtoneel was TNO te log, te weinig wendbaar.
Innovatiekracht werd de strijdkreet
Eigenlijk rommelde het al vanaf het begin van de jaren zeventig. Er waren zelfs al plannen geopperd om TNO maar op te heffen en de verschillende instituten bij de passende departementen onder te brengen. Een heel slecht idee en zover is het uiteindelijk gelukkig ook niet gekomen. Maar het moest wel radicaal anders. De wereld van TNO was echt veranderd. De organisatie ging na jaren van overleg, duwen en trekken in 1981 drastisch op de schop.
Toen TNO in 1982 zijn 50-jarig jubileum vierde, was er nauwelijks enige aanleiding om er een groot feest van te maken. Minister-president Dries van Acht hield in het Haagse Congrescentrum een toespraak die insloeg als een bom. Zijn boodschap: "TNO reken niet langer op onbeperkte steun van de overheid. Als je wil overleven en nog wil groeien zul je je eigen broek op moeten houden. Je zult het zelf in de markt moeten verdienen. Reken niet op extra overheidssteun. Wij hebben zelf de grootste moeite om het land draaiend te houden."
De jaren tachtig werden voor TNO een zware beproeving. De trotse organisatie die in 1957 (25-jarig bestaan) nog de hemel in werd geprezen, worstelde om zich te bewijzen tegenover de overheid, het bedrijfsleven en allerlei maatschappelijke instellingen. Voorlichting en communicatie werden extreem belangrijk. Ik maakte overuren.
Naast veel schrijven en optredens kreeg ik na enige tijd binnen TNO ook enige bekendheid als “onze man van de moeilijke gevallen”. Moeilijke gevallen betrof mensen die bij TNO aanklopten voor hulp of assistentie. Vaak met een psychisch probleem. Hoewel ik als eenvoudige fysicus geen enkele directe ervaring had met de psychiatrie, bleek ik een zekere mate van talent te hebben om deze mensen in ieder geval op een menswaardige wijze te woord te staan en enigszins gerust te stellen wat overigens soms niet kon verhinderen dat enige tijd later opnieuw aanklopten. Voor velen had TNO het imago van de "last resort". Dat gold overigens ook voor andere hulpverleners die niet zelden contact met TNO adviseerden.
Het werd alles bij elkaar een bonte stoet. Vaak mensen die geplaagd werden door waandenkbeelden. Angsten, stemmen, hallucinaties, etc. Een andere categorie waren burgers die technisch-wetenschappelijke problemen aankaartten in de hoop dat TNO kon helpen. Of met ideeën kwamen met het verzoek om ze verder te ontwikkelen dan wel er een waarderend oordeel over te geven. Zo heb ik talrijke ontwerpen voor een perpetuüm mobile langs zien komen en vol begrip geretourneerd. Of TNO het ontwerp kon realiseren en testen. Vaak ook ging het om reacties op berichten in de media over activiteiten van TNO. De telefoon stond roodgloeiend als een persbericht was verschenen waarin aandacht werd gevraagd voor een voedingsprobleem of een milieuvraagstuk. Vragen om verheldering maar ook suggesties voor verbetering. En laten we de aardstralen niet vergeten. Ze bleven rondzingen en onduidelijke klachten niet zozeer oplosten maar eerder genereerden. Al in de jaren vijftig was TNO betrokken geraakt bij het thema nadat bekend was geworden dat aardstralenkastjes in de tuin van Soestdijk waren gesignaleerd. Naar verluid op advies van Greet Hofmans. Prins Bernard maakte er in 1956 een zwaar punt van. Greet weg of ik weg.
Een bezoek in Kijkduin
Soms waren de verhalen die op mijn bord terecht kwamen zo bizar dat ik aanbood om ter plekke te komen kijken. Enige nieuwsgierigheid kan ik niet ontkennen. Mijn baas liet het oogluikend toe. Zo werd ik op een keer gebeld door een oude man die me vertelde dat een buurman met straling de gezondheid van zijn gezin ondermijnde en terloops ook de tv stoorde. Het was een opmerkelijk verhaal. Alle voor de hand liggende instanties waren er al bij betrokken geweest. Zonder resultaat. TNO was zijn laatste hoop. Ik bood aan om ter plekke te zien wat er gaande was. Of ik dan ’s avonds wilde komen zodat de boze buurman niet zou zien dat er bezoek was. Zo gezegd zo gedaan. Op naar Kijkduin. De deur werd op een kier geopend door een oude man die snel zijn hoofd buiten de deur stak om te zien of de kust veilig was en mij vervolgens schielijk naar binnen loodste. Eenmaal in het halletje fluisterde de oude man mij toe dat hij zelf niets merkte van de instraling, maar zijn vrouw en volwassen dochter des te meer. Ik kreeg de indruk dat hij deze boodschap verborgen wilde houden. Eenmaal binnen betrad ik een woonruimte waarvan de wanden geheel beplakt waren met aluminiumfolie. Het gaf de inrichting een nogal steriele uitstraling. De man toonde mij een vermogen aan stralingsmeters, verspreid over de benedenverdieping en aangeschaft op advies van hun zoon, een fysicus!, die in Australië werkte. Je moet wat.
De oude vrouw zat samen met haar dochter op een bank voor de tv. Ze gedroegen zich zeer onrustig. De oude vrouw droeg een omvangrijke baret die ze op verzoek van haar echtgenoot even afzette om te laten zien dat hij propvol proppen aluminiumfolie zat. Advies van zoonlief. De bank stond met de rugleuning tegen de muur waarachter de buurman, volgens de oude man, zijn satanische zendapparatuur had staan. Achter de rugleuning was daarom een dikke plaat aluminium aangebracht. Terwijl de oude vrouw en haar dochter hun verhaal deden, alles en iedereen was al langs geweest, was aan het tv-beeld niets te merken. Verklaring: de buurman wist dat er bezoek was en had zijn zender uitgezet. Zo ging het steeds. Hij wist ook wanneer een instantie zou langs komen om poolshoogte te nemen. Nooit iets gevonden! Hij was op de hoogte. Op een zeker moment sprong de dochter ineens op, liep naar de hoek van de kamer en sprak in de hoek: je bent weer bezig, hè, we hebben je wel door. De oude man keek mij veelbetekenend aan en knikte: ik merk zelf niks maar mijn dochter is hooggevoelig.
Het was duidelijk dat ik hier niks kon bereiken. Ik gaf aan dat de metalen voor een goede afscherming zorgden. Om nog wat indruk te maken vertelde ik iets over de Kooi van Faraday. Ik had intussen wel geleerd dat je niet mee moet gaan in zo’n waanwereld, in het jargon ook wel een folie-a-deux genoemd. Ik had te doen met hun ongegronde angsten en vertrok onverrichter zake. Ik had ook te doen met de buurman.
We zijn intussen flink wat decennia verder. Het aantal mensen dat in de war is, is alleen maar toegenomen. Er gaat iets niet helemaal goed met ons. Opa Gerrit was niet zo zwaar op de hand. Viel in een gesprek het woord leuk, dan was zijn vaste reactie: twee korte armpjes en overal jeuk.
Gerard van de Schootbrugge, 14 juli 2026
