Dom geboren, dom gebleven
Ik herinner me dat sommige mensen ooit werden weggezet met de opmerking “Dom geboren, dom gebleven” met als variant “dom geboren, dom gewiegd”. Sukkels, die om wat voor reden dan ook altijd weer in de problemen kwamen vanwege hun aangeboren domheid. Dom geboren en nooit iets bijgeleerd. We zijn tegenwoordig wat voorzichtiger met ons oordeel. Geheel ten onrechte. Domheid is namelijk overal en van alle tijden. Niemand uitgesloten. Net als de humor is de domheid een typisch menselijke eigenschap. Domheid komt voor in alle rangen en standen, bij laag-intelligente en net zo goed bij hoog-intelligente mensen. Als er al een verschil is dan is het dat het effect van hoog-intelligente domheid vaak veel groter is dan van laag-intelligente domheid.
Tegenover de domheid staat de wijsheid. Wijsheid is zeldzaam. Is de wijze vrij van domheden? Geenszins! Maar hij onderscheidt zich van de domme massa doordat hij bereid is na te denken en van zijn domheden te leren. Domheid is ook altijd opgemerkt (door andere domme mensen?) zoals de onderstaande citaten laten zien (een kleine greep):
“De wijze zwicht! Een treurige waarheid: daardoor regeert de domheid” M. von Ebner-Eschenbach.
“Domheid bezit een zelfvertrouwen waarover men razend kan worden.” F.H. Jacobi,1781.
“Domme mensen zeggen domme dingen, knappe mensen doen ze.” M. von Ebner-Eschenbach.
“Mensen onderscheiden zich vooral daardoor dat de dwazen altijd weer dezelfde domheden begaan en de verstandigen altijd weer andere.” K. Wagerl.
“Onze wijsheid stamt uit onze ervaring. Onze ervaring stamt uit onze domheid.” Sacha Guitry.
“Tussen het hemd en het hemd is men tot domheid bestemd.” Bertus Aafjes, 1947.
“Twee dingen zijn oneindig: het universum en de menselijke domheid; en over het universum ben ik nog niet helemaal zeker.” Albert Einstein.
“Een dom persoon is iemand die een ander of een groep mensen schade berokkent zonder daar zelf voordeel uit te halen en mogelijk zelfs schade lijdt.” – Carlo Cipolla, The Basic Laws of Human Stupidity
Domheid is niet alleen dom
En zo hebben talrijke intelligente mensen zich uitgesproken over de domheid. Ongetwijfeld volkomen tevergeefs. De meeste domme mensen hebben geen enkele boodschap aan de pedanterie van sommige weldenkende medemensen. Domheid laat zich ook niet uitroeien of wegpoetsen. Het hoort bij ons omdat het, gek genoeg, ook een functie heeft. Anders had de evolutie de domheid wel laten uitsterven. Dat dat niet is gebeurd en ook niet zal gebeuren is omdat domheid direct samenhangt met overlevingsmechanismen.
Als we domheid omschrijven als handelen zonder eerst na te denken, dan lijkt dat niet zo handig. Dan kunnen er wel eens brokken worden gemaakt. Maar als we even verder denken dan zullen we begrijpen dat we een groot deel van ons leven handelen zonder eerst na te denken. En meestal is dat effectief en gaat het goed. We leven nu eenmaal vooral op de automatische piloot. Gewoontes, instinct, regels, overtuiging, ervaring, opvoeding, opleiding, training, etc.
De bestuurder van een auto moet vooral niet te veel nadenken achter het stuur. En onderweg bedenken hoe je je voeten moet verplaatsen als je een rondje wil lopen, brengt niet veel goeds. Dat betekent niet dat er niet iets mis kan gaan. En dan ontstaat er onderscheid. De domme mens is niet bereid of in staat daar lering uit te trekken, de wijze mens wel.
Domheid is een beladen fenomeen. Niemand wordt graag voor dom uitgemaakt. Maar domheid is ook een interessant fenomeen. Misschien wel interessanter dan menigeen denkt. Een ding staat vast: iedereen, intelligent of niet, begaat voortdurend domheden. En dat is niet zo gek omdat de domheid ook een positieve rol speelt in het menselijk bestaan. Domheid is niet te vermijden en zonder domheid zou de wereld er heel anders uitzien maar niet perse beter. Ik besef dat dit wat verrassend overkomt. Zorgt domheid niet juist voor heel veel ellende? Zeker. Maar dat is dus niet het hele verhaal.
Het is dom om te menen dat je ongetraind een marathon kunt lopen. Een mooi plekje naast een toren van geluidboxen op een festival? Verdovend en dom. Er een sport van maken om door rood te rijden? Het gaat een keer mis. In aandelen gaan omdat de rest van het elftal dat ook doet. Hoe vaak loopt het verkeerd af? Een bergwandeling op hoge hakken. Verliezen met boter-kaas en eieren. Denken dat je te dik bent. Stoer doen met vuurwerk. Bakken aan het strand. Onder de neus van de scheidsrechter een rotschop uitdelen. Doorrijden met een lekke band. Menen dat men waar ook ter wereld Nederlands verstaat. Model staan voor een messenwerper in opleiding. Geloven dat de Aarde plat is. Enzovoort, enzovoort.
Wie nooit een domheid begaat mag het eerste lachen. Vraag is wel: wat is domheid? Wanneer ben je dom bezig (geweest)? Is er nog onderscheid tussen verschillende soorten domheden?
Laten we eens luisteren naar de visie van dr. Chuck Dinerstein, Director of Medicine at the American Council on Science and Health en met meer dan 25 jaar ervaring als vaatchirurg. Hij publiceerde op 8 augustus 2025 een interessant artikel “Stupidity: A Dummies Guide”. Hij onderscheidt een aantal domheidscategorieën (in rood).
Domheidsvarianten
Wat als domheid niet het zelfde is als een laag IQ of het ontbreken van kennis? De beroemde filosoof Bertrand Russell merkte al in 1933 over de fundamentele oorzaak van de problemen in de wereld op: "In de wereld van vandaag lopen de domkoppen over van zelfverzekerdheid, terwijl de slimmeriken een en al twijfel zijn".Dunning en Kruger (van het Dunning-Krugereffect) refereerden aan een andere uitspraak van Russell uit 1951: "Een van de pijnlijke dingen van onze tijd is dat zelfverzekerde mensen dom zijn, terwijl mensen met verbeeldingskracht en inzicht juist zoveel twijfel en besluiteloosheid kennen." Een ander niet onbekend fenomeen is de zgn. Nobelziekte, de neiging van sommige Nobelprijswinnaars om op hun ouwe dag belangstelling te ontwikkelen voor pseudowetenschap.
Er is sprake van pure domheid als het brein niet in staat is bepaalde patronen op te merken of logische argumenten te begrijpen. Er is sprake van domheid door onwetendheid als de kennis ontbreekt om specifieke fenomenen te begrijpen. Complexe informatie beklijft dan niet. Er zijn geen hechtingspunten. Intelligentie sec kan dit niet compenseren. De derde vorm van domheid is de bovengenoemde Nobelziekte. Bij sommige Nobelprijswinnaars ontwikkelt zich de overtuiging dat hun genialiteit een universeel paspoort is voor het betreden van alle mogelijke kennisgebieden. Als voorbeeld wordt de Franse onderzoeker Luc Montagnier genoemd die in 2008 de Nobelprijs ontving voor de ontdekking van het HIV-virus. Hij raakte later verzeild in de wereld van de homeopathie en meende een antwoord te hebben gevonden op de vraag hoe water een geheugen kan vormen van eerder opgeloste stoffen ook na extreme verdunning. Het bleek loos alarm. Eerder was een andere bekende Franse onderzoeker op het zelfde gebied gestruikeld. De gerespecteerde Franse immunoloog Jacques Benveniste meende vastgesteld te hebben dat homeopathie echt werkt. Ook na extreme verdunning bleek het water nog werkzaam. Een artikel in het hoog aangeschreven tijdschrift Nature (1988) zorgde voor wereldwijde consternatie en protesten. Benveniste claimde intussen al een Nobelprijs toen een commissie (met daarin de scepsisvoorman James Randi, die onder meer Uri Geller ontmaskerde) met een vernietigend oordeel kwam. Er was, waarschijnlijk niet bewust, selectief omgesprongen met het waarnemingsmateriaal (bias). In een beter gecontroleerde opzet bleef er niets overeind van de spectaculaire claim. William Shockley ontving in 1956, samen met zijn collega’s van Bell Labs, John Bardeen en Walter Brittain, de Nobelprijs voor natuurkunde voor hun uitvinding van de transistor. Op latere leeftijd ging hij zich intensief met eugenetica (rasverbetering) bezighouden. Een van de bekendste pogingen om eugenetica in de praktijk toe te passen was in die tijd de genieënspermabank (1980-1999) van Robert Klark Graham, van waaruit ongeveer 230 kinderen werden verwekt. De meest bekende zaaddonor was onze Nobelprijswinnaar William Shockley. Er werd zelfs reclame mee gemaakt.
Competente en slimme lieden kunnen vastlopen, juist omdat ze zo uitzonderlijk begaafd zijn. Ze hebben de neiging om de diepte in te gaan, de complexiteit op te zoeken, juist als het eenvoudige voor de hand ligt. Ze zijn vaak zeer overtuigend in het verdedigen van hun onjuiste ideeën. Ze buigen alles wat nodig is zo dat het past in hun favoriete model. Steve Jobs is een voorbeeld. Zeer overtuigend in het verdedigen van zijn visie. In zijn Apple-wereld werkte dat uitstekend, maar zijn eigengereide visie op een alternatieve behandeling van zijn alvleesklierkanker werd hem fataal.
Een volgende vorm van domheid doet zich voor in omgevingen waarin alles is dichtgetimmerd met bestaande systemen, hulpmiddelen en denkrichtingen. Men is dan te veel gericht op denken “in the box” in plaats van “out of the box”. Een bekende val, ook voor de allerslimsten. Bij het beoordelen van de gegevens zijn dan niet de gegevens het uitgangspunt maar het proces dat de gezochte informatie moet genereren. Men raakt verstrikt in de wereld van algoritmen, gebrekkige theorieën, gefabriceerde feiten, verleidelijke verhalen, gebrekkige metaforen en misplaatste intuïtie.
De volgende domheid in deze rij wordt vaak aangeduid als groepsdenken. Als voortgaan op de gekozen weg belangrijker wordt dan gelijk hebben, verdampt de collectieve intelligentie van de groep. Als loyaliteit belangrijker is dan afwijken, kan een groep uiteindelijk "verdampen". Misschien wel de zwaarste uitdaging voor het groepslid hangt samen met de angst voor uitsluiting. Het gaat dan niet meer om instemming met de groepsboodschap maar om het deel uitmaken van de groep. En als je eenmaal “binnen” bent als lid van de groep zul je loyaliteit moeten tonen. Voluit achter de groepsideeën staan, hoe absurd ze ook zijn. Op de sociale media kom je dit mechanisme uitbundig tegen. We komen hier nog op terug.
Nog een voorbeeld van de Nobelziekte
De mens is gedoemd om dom door het leven te gaan. Zonder domheid gaat het gewoon niet.
Zelfs Maarten van Rossum vertoont soms vormen van domheid. Hij lijdt volgens mij aan een variant van de Nobelziekte. Hij heeft over welk onderwerp dan ook een onwankelbare mening. Kort voor de inval van Rusland in de Oekraïne, vlak over de grens in Wit-Rusland was een omvangrijke legermacht samengebracht, meende Maarten het volk gerust te moeten stellen. Natuurlijk zou Rusland Oekraïne niet aanvallen! Hoe kom je erbij.
De stelligheid waarmee hij zijn inzichten publiek maakt, heeft een oorsprong, door Maarten zelf beschreven in zijn autobiografie “Herinneringen aan mijn jeugd”, met als ondertitel 1943 - 1963 (2023). Maarten promoveerde in 1983 op een studie over de historie van de Verenigde Staten (“Het radicale temperament. De dubbele politieke bekering van een generatie Amerikaanse intellectuelen (1934-1953)”) en verwierf daarmee erkenning als Amerikanist. Zo werd hij hoogleraar. Niet lang daarna zocht de redactie van een praatprogramma contact met hem omdat men een Amerikakenner aan tafel wilde. Het onderwerp betrof Zuid-Amerika en Maarten liet weten zich niet deskundig te achten op dit thema. Zijn kennis betrof Noord-Amerika. Er verscheen een andere deskundige aan tafel en Maarten was benieuwd hoe die het ervan af zou brengen. Zeer matig, was zijn oordeel. Sterker nog, hij wist zeker dat hij het veel beter zou hebben gedaan. Frustratie. Toen nam hij een opmerkelijk besluit. Hij zou voortaan iedere uitnodiging, over welk gespreksonderwerp dan ook, aannemen. Maarten de Alwetende. Sindsdien bluft hij zich overal doorheen. Hij geniet veel ontzag bij het kijkersvolk. Zo dom is ie dus ook weer niet, zou je zeggen. Maar arrogantie is haast wel de beste voedingsbodem voor domheid.
Domheid heeft altijd een oorzaak
Er is een scala aan mentale mechanismen die domheid bevorderen. Je hebt notoire dwarsliggers (verlate puberteit). Er is sprake van overschatting, schaamte, verliefdheid, angst, snobisme (groepsdruk), trots (ongelijk niet willen toegeven). Men is verdronken in propaganda of ontketend door wantrouwen (complottheorieën, wantrouwend tegenover de wetenschap). Er kan verslaving (gokken) in het spel zijn, narcisme, luiheid (niet bereid tot leren), eindtijddenken, egocentrisme (na ons de zondvloed), keuzedwang (geen tijd voor analyse), science-fictiongelovige (Elon Musk en Jeff Bezos), psychedelica, rancune, etc.
In de loop van de tijd is het makkelijker geworden om groepen te manipuleren en zo groepsdomheid te genereren. Ooit moest men het hebben van overtuigende redevoeringen (Aristoteles heeft zich daar nog over uitgesproken). De boekdrukkunst maakte nieuwe vormen van massacommunicatie mogelijk. Goebbels had al wat meer mogelijkheden met de bioscoop en de radio waar hij heel geraffineerd gebruik van maakte. In een volgende fase werd de tv een invloedrijk instrument. En nu is daar de machtige IT-technologie bijgekomen met alles wat er via internet kan worden verspreid en wat er op grote schaal aan controlemechanismen kan worden ingezet. Psychologen en neurowetenschappers zorgen voor de manipulatie-ingrediënten. Kunstmatige Intelligentie wordt de nieuwe macht waar we ons tegen zullen moeten verweren.
Intussen doen de extreem rijken een greep naar de macht en eigenen zich alle belangrijke communicatiemiddelen toe. Het grote gevaar dat regelmatig opduikt en dat zeker in deze tijd in vele gedaanten voorkomt, is de Groepsdomheid. We komen daar later op terug. Eerst de meer lichtzinnige kant van het verhaal, want domheid is ook boeiend en niet zelden een bron van vermaak.
Matthijs van Boxsel, domgeer
